Δευτέρα, 16 Νοεμβρίου 2026 20:31

Ιστορία της Μεσσηνίας: Η περίοδος 1850 έως 1880

Γράφτηκε από τον

Ιστορία της Μεσσηνίας: Η περίοδος 1850 έως 1880

Του Γιάννη Α. Μπίρη

Στα τέλη της δεκαετίας του 1840, παρά την προσπάθεια για μια ομαλή κοινοβουλευτική πορεία, στη χώρα επικρατούσε η ληστεία, η απογοήτευση και η ευθεία εμπλοκή των ξένων στα ελληνικά πράγματα. Ο θάνατος του Κωλέτη το καλοκαίρι του 1847, αποσταθεροποίησε την πολιτική σκηνή και ο εμφύλιος που ακολούθησε από την άνοιξη του 1848 στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Ρούμελη είχε πλέον ξεκάθαρο στόχο το αστυνομικό κράτος του Όθωνα. Και σε αυτή την περίπτωση επικεφαλής της ανταρσίας ήταν παλιοί αγωνιστές και αξιωματικοί του στρατού. Οι επαναλαμβανόμενες παραβιάσεις του συντάγματος από την εξουσία ήταν η κύρια αιτία τουνέου εμφύλιου.

Μετά τις πολιτικές αναστατώσεις και τις ταραχές των προηγούμενων χρόνων, το μικρό ελληνικό Κράτος έπρεπε να τραβήξει τον δρόμο του.Η προσπάθειά του όμως, έπρεπε να συμβαδίζει και με τις επιδιώξεις των μεγάλων Δυνάμεων στην περιοχή της νοτιοανατολικής Μεσογείου. Αυτό φάνηκεξεκάθαρα και απροκάλυπτα το Πάσχα του 1849.Στην Αθήνα, τηΜεγάλη Παρασκευή, κατά τη διάρκεια του παραδοσιακούεθίμου του «καψίματος του Ιούδα», το σπίτι ενός Εβραίου με βρετανική υπηκοότητα, που είχε γεννηθεί στο Γιβραλτάρ και είχε διατελέσει και πρόξενος της Πορτογαλίας, έγινε στόχος του εξαγριωμένου πλήθους. Ήτανο Νταβίντ Δον Πατσίφικο.Στην πράξη αυτός ήταν ένας τοκογλύφος που διέμενε στην Αθήνα και εκμεταλλευόταν άγρια όποιους έπεφταν στα νύχια του. Έτσι είχεαναπτύξει πολλές αντιπάθειες που εμφανίστηκαν με το «κάψιμο του Ιούδα».

Μετά την επίθεση, ο Πατσίφικο ζήτησε εξωφρενικά ποσά για την αποζημίωσή του από την ελληνική Κυβέρνηση. Συνολικά απαιτούσε 888.000 δραχμές!Αυτό που ήταν περίεργο ήταν η πλήρης υποστήριξη των απαιτήσεών του από τη βρετανική Κυβέρνηση. Στις 3 Ιανουαρίου του 1850, ο Βρετανός ναύαρχος William Parker έσπευσε να αποκλείσει με τον στόλο του το λιμάνι του Πειραιά αλλά και τα λιμάνια της Πάτρας, της Σύρου κ.α.! Φυσικά οο βρετανικός ναυτικός αποκλεισμός, τα «Παρκερικά», είχε δραματικές επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία, αφούέφερε οικονομική ασφυξία στην Ελλάδα που προσπαθούσε να ορθοποδήσει. Εκτός από τα λιμάνια οι Βρετανοί προχώρησαν σε κατάσχεση εκατόν τριάντα πλοίων του ελληνικού εμπορικού στόλου που τα έστειλαν στα Επτάνησα. Ουσιαστικά, με αυτή την κατάσχεση, προκάλεσαν τεράστια ζημιά στο ελληνικό εμπόριο.

Η υπόθεση Πατσίφικο ήταν ακόμα μια σοβαρή διπλωματική και πολιτική κρίση, που ξέσπασε μεταξύ Ελλάδας και Μεγάλης Βρετανίας την περίοδο 1849–1850.Η υιοθέτηση των απαιτήσεων του Πατσίφικο έγινε από τον σκληροπυρηνικό Βρετανό υπουργό Εξωτερικών Λόρδο Palmerston, που έβλεπε ότι έτσι θα μπορούσε να ασκήσει γεωπολιτική πίεση στην Ελλάδα.Ο Palmerstonείχε ήδη εμπλακεί ενεργά στην ελληνική εσωτερική πολιτική σκηνή,στηρίζοντας τον Μαυροκορδάτο. Και τώρα, πίσω από τις απαιτήσεις του Πορτογαλοεβραίου τοκογλύφου,βρήκε την ευκαιρία να βάλει στο χέρι τον διακαή πόθο της βρετανικής πολιτικής, δηλαδή τα νησιά της Σαπιέντζας και της Ελαφονήσου.Αυτά αποτελούσαν μια εξαιρετική στρατηγική βάση για τον έλεγχο της νοτιοανατολικής Μεσογείου. Και η υπόθεση Πατσίφικο ήταν μια καλή αφορμή για τον Άγγλο υπουργό για την εδαφική διεκδίκηση από τη Βρετανία τωνσυγκεκριμένων νησιών. Η Βρετανία προσπάθησε, με αφορμή το επεισόδιο του «καψίματος του Ιούδα», να αποκομίσει σημαντικά οφέλη για την επεκτατική πολιτική της, υποστηρίζοντας ότι τα νησιά δεν δεν ανήκαν στο ελληνικό Κράτος, αλλά αποτελούσαν τμήμα των Ιονίων Νήσων, της Επτανήσου Πολιτείας, που τότε βρισκόταν υπό βρετανική προστασία.

Όμως οι άλλες δύο μεγάλες Δυνάμεις, η Γαλλία και η Ρωσία, χειρίστηκαν την υπόθεση έξυπνα. Υποχρέωσαν την Ελλάδα να υποχωρήσει και επέβαλαν διεθνή διαιτησία. Η τελική αποζημίωση που επιδικάστηκε στον Πατσίφικο ήταν 3.750 δραχμές! Και φυσικά δεν υπήρχε περίπτωση για την κατάληψη της Σαπιέντζας και της Ελαφονήσου από τη Βρετανία, αφού και αυτή υπαναχώρησε από τις απαιτήσεις της.

Το δίδαγμα για το ελληνικό Κράτος από τηνεπεκτατική πολιτική της Βρετανίας ήταν σοβαρό. Οι Έλληνες είδαν να «νεκρώνουν», για περισσότεροαπό τρεις μήνες, τρία κομβικά λιμάνια τους, Η εκμηδένιση του θαλάσσιου εμπορίου έφερε φυσικά και την κατακόρυφη πτώση των δημοσίων εσόδων, κάτι που οδήγησε το ελληνικό Κράτος στα πρόθυρα της χρεοκοπίας. Παρά την οικονομική καταστροφή, τα βρετανικά παιχνίδια έφεραν το αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επιδίωκε ο Palmerston. Αντί ο λαός να στραφεί εναντίον του βασιλιά και της κυβέρνησης, συσπειρώθηκε γύρω τους. Τότε γεννήθηκε ένα κύμα πατριωτισμού, που μετά την τελική διπλωματική ήττα της Βρετανίας, στήριξε την εθνική προσπάθειατης Ελλάδας.

Σε αυτή τη ζοφερή συγκυρία της κρίσης,που είχαν φέρει η πολιτική αστάθεια και οι διαρκείς επεμβάσεις της βρετανικής κυβέρνησης στην ελληνική πολιτική σκηνή, εμφανίστηκε στην Πελοπόννησο ένας καλόγηρος, ο Χριστόφορος Παναγιωτόπουλος από την Αρμπούνα των Καλαβρύτων, που ο κόσμος τον έλεγε Παπουλάκο και κατάφερε να «τραβήξει»γύρω του μεγάλες λαϊκές μάζες υποστηρικτών.Δεισιδαιμονίες και αγυρτεία έβρισκαν πρόσφορα έδαφος στον απαίδευτο κόσμο. Ο Παπουλάκος, αν και αγράμματος, κατάφερνε με τα κηρύγματά του να ξεσηκώνει τα πλήθη των επίσης αμαθών χωρικώνκαιέγινε πασίγνωστος ιεροκήρυκας σε όλο τον Μοριά.Ότι αγαθά μάζευε από τις περιοδείες τουτα μοίραζε στους φτωχούς και ουσιαστικά αγιοποιήθηκε από αυτούς.Είχε τη φήμη θαυματουργού προφήτη και αγίου και είχε αποκτήσει πολλούς φανατικούς οπαδούς στη Λακωνία, την Αργολίδα και τις Σπέτσες. Συνήθιζε δε να καταφέρεται εναντίον κάθε νεωτερισμού της εποχής, όπως ο τηλέγραφος καιη ατμοκίνησηαλλά και εναντίον της παιδείας, που όπως δίδασκε, οδηγούσε στον αθεϊσμό.

Ο Παπουλάκος ακολουθούσε έναν άλλο αγύρτη, τον Κεφαλλονίτη Κοσμά Φλαμιάτο, που ήταν επικεφαλής της «Φιλορθοδόξου Εταιρείας» και είχε καταφέρει να τον ελέγχει ολοκληρωτικά. Η θρησκεία είχε γίνειτο προκάλυμμα μιας φιλορωσικής προπαγάνδας που αποσκοπούσε στην εκδίωξη του Όθωνα και την αντικατάστασή του από κάποιον ορθόδοξο Ρώσο πρίγκηπα.Η στροφή του Παπουλάκου εναντίον της βασιλείας οδήγησε και στην εξόντωσή του από το επίσημο κράτος. Η εκκλησία τον καταδίκασε ως κήρυκα αντιχριστιανικών και αθεϊστικών ιδεών. Η βασιλική Οθωνική εξουσία, με επικεφαλής τον Γενναίο Κολοκοτρώνη, κατάφερετον Ιούνιο του 1852 να τον συλλάβει απομονωμένο στο μοναστήρι της Βαϊδενίτσας,κάτω από τη Σαϊδόνα, μακριά από τις χιλιάδες των οπαδών του. Η σύλληψή του έγινε μετά από προδοσία. Ο Παπουλάκος παγιδεύτηκε από κάποιον ιερέα, πρώην οπαδό του. Φυλακίστηκε στο Ρίο, δικάστηκε στο κακουργοδικείο της Αθήνας και περιορίστηκε σ’ ένα μοναστήρι της Άνδρου όπου και πέθανε το 1861.

Το1862κορυφώθηκετοαντιοθωνικόκλίμαστην Ελλάδα. Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο είχε προηγηθεί η Ναυπλιακή Επανάστασηπουείχεκατασταλείβίαια.Στις αρχές Οκτώβρη του 1862 υπήρχε μεγάλη ένταση στην ελληνική επικράτεια. Τότε ο Όθωνας και η Αμαλία αποφάσισαν να περιοδεύσουν στην επαρχία, ελπίζοντας ότι θὰ καταφέρουν να αντιστρέψουν το κλίμα. Επιβιβάστηκαν στη βασιλική φρεγάτα «Αμαλία» και έφτασαν στην Καλαμάτα. Εκεί υπήρχε θερμή υποδοχή από τοπικούς παράγοντες, κάτι που τους έδωσε την ψευδαίσθηση της στήριξής τους από τον λαό.Ενώ το βασιλικό ζεύγος στην Καλαμάτα, πίστευε ότι όλα πήγαιναν καλά, στις 5 Οκτωβρίου, εξεγέρθηκε η Βόνιτσα στη Στερεά Ελλάδα. Η εξέγερση απλώθηκε στην Πάτρα,την υπόλοιπη Πελοπόννησο και την Αθήνα. Στις10-12 Οκτωβρίου 1862,σχηματίστηκε προσωρινή επαναστατική Κυβέρνηση υπό τους Δ. Βούλγαρη, Κ. Κανάρη και Β. Ρούφο, που κήρυξε έκπτωτο τον βασιλιά.Η Μεσσηνία βρισκόταν ήδη σε αναβρασμό, αφού η αντιοθωνική κίνηση είχε βρει ισχυρή απήχηση.Όταν έφτασαν τα νέα στην Κυπαρισσία και την ευρύτερη επαρχία Τριφυλίας, όλοι συμμετείχαν στην εξέγερση που οδήγησε στην οριστική έξωση του βασιλιά Όθωνα. Και στην Τριφυλία οι αντιοθωνικοί κινητοποιήθηκαν και κατέλυσαν τις αρχές, στηρίζοντας την προσωρινή Κυβέρνηση.

Ο Όθωνας μαθαίνοντας τα νέα, διέταξε την άμεση επιστροφή στον Πειραιά. Φτάνοντας όμως εκεί,στις 11 Οκτώβρη, δεν μπόρεσε να αποβιβαστεί. Για να αποφευχθούν οι αιματοχυσίες και οι συγκρούσεις, με τη μεσολάβηση των πρεσβευτών των μεγάλων Δυνάμεων, το βασιλικό ζεύγος μετεπιβιβάστηκε από την «Αμαλία» στη βρετανική φρεγάτα «HMS Scylla» και την επόμενη ημέρα, 12 Οκτώβρη 1862, αναχώρησε οριστικά από την Ελλάδα για τη Βαυαρία.

Κατά τη μεσοβασιλεία, πριν φτάσει ο Γεώργιος Α΄, υπήρξε σοβαρήεμφύλια σύγκρουση ανάμεσα στους «Πεδινούς», οπαδούς του Βούλγαρη, και τους «Ορεινούς», οπαδούς του Κανάρη. Ήταν τα «Ιουνιανά». Η σύγκρουση ξέφυγε από την Αθήνα και έφτασε στην επαρχία, με επίκεντρο τη Μεσσηνία και τη Λακωνία. Η αναρχία που επικράτησε εκεί,οδήγησε σε λεηλασίες και φόνους. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά συνέβη τότε στην Κυπαρισσία. Ο δήμαρχος Κοκέβης,που ήταν οπαδός των Ορεινών, μίσθωσε σώμα τετρακοσίων ενόπλων και προσπάθησε να εκδικηθεί τουςΠεδινούς της πόλης, που νωρίτερα είχαν κάψει το σπίτι και είχαν καταστρέψει την περιουσία του.

Ο νέος βασιλιάς Γεώργιος Α΄ που εκλέχθηκε από τις μεγάλες Δυνάμεις, έφτασε στην Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1863, τερματίζοντας την πολιτική αστάθεια που ακολούθησε την έξωση του Όθωνα. Η έλευσή του έφερε ελπίδα και ανανέωση σε ολόκληρη τη χώρα, συμπεριλαμβανομένης της Μεσσηνίας, η οποία πέρασε σε μια νέα φάση σταθερότητας και αγροτικής ανάπτυξης.

Παρά τις αντιξοότητες και τις πολιτικές ανακατατάξεις, η περίοδος 1850 έως 1880 ήταν καθοριστική για την εδραίωση του Κράτους. Το ίδιο και για την ανάπτυξητης Μεσσηνίας. Ο τόπος άλλαζε και από μια κατεστραμμένη, μετα-επαναστατική περιοχή,γινόταν ένα από τα πιο δυναμικά πρωτοβιομηχανικά και εξαγωγικά κέντρα της χώρας. Η ανάπτυξη αρχικά, στηρίχτηκε κυρίως στη σταφιδοκαλλιέργεια. Η Πυλία και η Τριφυλία και ο κάμπος της Μεσσήνηςστράφηκαν μαζικά στην καλλιέργεια της μαύρης κορινθιακής σταφίδας.Μια συγκυρία, από την φυλλοξήρα που έπληξε τα γαλλικά αμπέλια και την αυξημένη ζήτηση από τη Γαλλία αλλά και τη Μεγάλη Βρετανία, ευνόησε το εμπόριο της ελληνικής σταφίδας που έγινε έτσι το χρυσοφόρο εξαγωγικό προϊόν της χώρας.

Παράλληλα και παραδοσιακάαναπτύχθηκε και το εμπόριο του ελαιόλαδου, των αποξηραμένων σύκων αλλά και του μεταξιού. Το μετάξι της Καλαμάτας έγινε γνωστόγια την ποιότητά του σε όλο τον κόσμο. Η παραγωγή του στηρίχτηκε αρχικά στην οικιακή βιοτεχνία και αργότερα την παραγωγή ανέλαβαν οι πρώτες βιομηχανικές μονάδες. Ετσι η πρωτεύουσα του νομού, η Καλαμάτα, μετατράπηκε σε αστικό κέντρο,που το 1867 απέκτησε καιεπίσημο σχέδιο πόλης.

Το σταφιδεμπόριο, μετά το 1850, έφερε την ανάπτυξη και την πρόοδο και στις περιφερειακές μεσσηνιακές πόλεις. Οι Γαργαλιάνοι, τα Φιλιατρά και η Κυπαρισσία γνώρισαν πρωτοφανή άνθησηκαι πλούτο. Τόσο στην Καλαμάτα όσο και στις άλλες πόλεις εμφανίστηκαν εργοστάσια μεταξιού, αλλά και ποτοποιεία,βυρσοδεψεία και αλευρόμυλοι.

Η Μεσσηνία ευτύχησε τότε να δει τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο (1815–1883), που καταγόταν από τον Κάμπο της Αβίας, να αναδεικνύεται σε έναν από τους πιο επιτυχημένους Έλληνες πολιτικούς για περίπου πενήντα χρόνια. Διετέλεσε δέκα φορές πρωθυπουργός, δέκα οκτώ φορές υπουργός και ακόμα δύο φορές πρόεδρος της Βουλής!

Ήταν ο πρώτος Μεσσήνιος πρωθυπουργός της Ελλάδας και συνέβαλε στην ανάπτυξη της Μεσσηνίας, κυρίως μέσω μεγάλων θεσμικών μεταρρυθμίσεων εθνικής εμβέλειας, όπως η διανομή των εθνικών γαιών και η πάταξη της ληστείας, που ωφέλησαν άμεσατην αγροτική παραγωγή και το εμπόριο και της Μεσσηνίας. Ο Κουμουνδούρος αρχικά άσκησε τη δικηγορία και υπηρέτησε και ως αντεισαγγελέας στην Καλαμάτα. Εκλέχθηκε βουλευτής για πρώτη φορά το 1850 και συνέχισε να εκπροσωπεί τη Μεσσηνία,σχεδόν αδιάλειπτα, μέχρι τον θάνατό του το 1883. Ή επέκταση του τηλεγραφικού αλλά και του οδικού δικτύου, διευκόλυναν το εμπόριο των βασικών προϊόντων της Μεσσηνίας, όπως της σταφίδας, του ελαιόλαδου και των αποξηραμένων σύκων.

Τα σπουδαία επιτεύγματα του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου σε εθνικό επίπεδο ήταν η προσάρτηση της Θεσσαλίας και της Άρτας (1881), η αγροτική μεταρρύθμιση και η αποκατάσταση ακτημόνων (1871), η πάταξη της ληστείας, η συμβολή στη διάνοιξη του Ισθμού, ο εκσυγχρονισμός των θεσμών και πολλά άλλα.

Αφού δεν υπήρχε οδικό δίκτυο στην ενδοχώρα, το εξαγωγικό εμπόριο απαιτούσε τουλάχιστον ασφαλή λιμάνια για τις μεταφορές των προϊόντων. Τη δεκαετία του 1870 ξεκίνησαν οι πρώτες μελέτες για την κατασκευή ενός σύγχρονου τεχνητού λιμανιού στην Καλαμάτα. Τελικά το λιμάνι κατασκευάστηκε λίγο αργότερα, την περίοδο 1882–1901. Βέβαια οι πρώτες εξαγωγές των μεσσηνιακών προϊόντων γίνονταν και από τα υπάρχοντα φυσικά λιμάνια της Κορώνης, του Ναβαρίνου, της Μεθώνης και της Κυπαρισσίας Ειδικά για την Καλαμάτα οι ανάγκες καλύπτονταν από το λιμάνι του Αρμυρού, επτά χιλιόμετρα νοτιότερα, στον Μεσσηνιακό κόλπο καθώς και αυτό της Μπούκας, κοντά στη Μεσσήνη και τις εκβολές του Πάμισου.

Το 1871, ένα από τα σημαντικά μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου ήταν η ανακατανομή 2.650.000 στρεμμάτων γης και η διανομή αυτών των χέρσων εθνικών κτημάτων στους μέχρι τότε ακτήμονες αγρότες. Κυρίως στην Πελοπόννησο, επειδή τα κτήματα που αποκτούσαν οι νέοι ιδιοκτήτες ήταν μικρά, αυτοί όπως ήταν φυσικό, στράφηκαν στις πιο αποδοτικές καλλιέργειες ανά στρέμμα, όπως η ελαιοπαραγωγή και η σταφιδοκαλλιέργεια. Δηλαδή, στα λίγα στρέμματα του κάθε γεωργού καλλιεργούνταν αμπέλια ή ελαιόδεντρα που απαιτούσαν πολλή, εντατική και επίπονη εργασία, αλλά απέδιδαν αξιόλογα κέρδη. Ακόμα και εποχιακοί μετανάστες από την Ιταλία, τη Βουλγαρία αλλά και από την Οθωμανική αυτοκρατορία εργάζονταν στην καλλιέργεια των αμπελώνων. Έτσι το αγροτικό νοικοκυριό κατάφερνε να εξασφαλίζει τα έσοδα για την επιβίωσή του, από την εντατική σταφιδοκαλλιέργεια ενός μικρού κλήρου. Περίπου 350.000 οικογένειες επωφελήθηκαν από τη διανομή των Εθνικών Γαιών.

Όμως η εντατική σταφιδοκαλλιέργεια επηρέασε αρνητικά την καλλιέργεια των δημητριακών με αποτέλεσμα να απαιτούνται σημαντικά ποσά για την εισαγωγή σιτηρών ενώ και σε αρκετές περιπτώσεις ακόμα και η ελαιοπαραγωγή υποβαθμίστηκε. Μετά το 1870 ακόμα και αιωνόβιοι ελαιώνες ξεριζώθηκαν για να μετατραπούν σε αμπελώνες.Η οικονομική ευμάρεια δημιούργησε μια πολύ ισχυρή αστική τάξη εμπόρων, τραπεζιτών και δικηγόρων, ανάλογη της αντίστοιχης ευρωπαϊκής. Βέβαια η αλήθεια είναι ότι όλα ήταν εξαρτημένα κυρίως από το εμπόριο τῆς σταφίδας.

Η οικονομική άνθηση της Μεσσηνίας ουσιαστικά έγινε πόλος έλξης για πολλούς εσωτερικούς μετανάστες από φτωχότερες ορεινές περιοχές, όπως η Αρκαδία και η Μάνη, αλλά ακόμα και από την υπόλοιπη Ελλάδα και την Κρήτη. Η Μεσσηνία ήταν μια καλή αγορά ακόμα και για εμπόρους από τα Επτάνησα και τη Σύρο. Η μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866-1869 τροφοδότησε τη Μεσσηνία με μεγάλο αριθμό προσφύγων που εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Καλαμάτα και τις άλλες παράλιες μεσσηνιακές πόλεις.
Σε αυτές τις δεκαετίες τέθηκαν οι βάσεις του εκσυγχρονισμού για να μπορεί να χαρακτηριστεί αργότερα η Καλαμάτα ως η «Μασσαλία του Μοριά».