Η διπλωματική αντιπαράθεση Αθήνας–Άγκυρας για τις έρευνες της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου (Great Sea Interconnector – GSI) αποκτά πλέον ευρύτερη γεωπολιτική και επιχειρησιακή διάσταση. Αφορμή είναι η επίσημη επιβεβαίωση από πηγές του τουρκικού Υπουργείου Εξωτερικών, στην εφημερίδα Cumhuriyet, ότι η γαλλική πρεσβεία στην Άγκυρα διαβίβασε γραπτή διπλωματική διακοίνωση και ότι η τουρκική πλευρά απάντησε επίσης εγγράφως. Σύμφωνα με τουρκικές κυβερνητικές πηγές, στις 10 Νοεμβρίου η Άγκυρα διαβίβασε στη Γαλλία τη «συγκατάθεσή» της για τις προγραμματισμένες έρευνες, συνοδευόμενη από όρους που επικαλείται βάσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας.
Η Αθήνα απορρίπτει αυτή την ερμηνεία. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης έχει δηλώσει ότι η γαλλική διακοίνωση είχε αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα, για λόγους ασφάλειας της ναυσιπλοΐας, και δεν αποτελούσε αίτημα άδειας ή συναίνεσης ούτε αναγνώριση δικαιωμάτων ή θαλάσσιας δικαιοδοσίας τρίτου κράτους. Η Γαλλία, ωστόσο, δεν έχει αποσαφηνίσει δημοσίως το ακριβές περιεχόμενο της διακοίνωσης ούτε έχει επιβεβαιώσει την τουρκική εκδοχή.
Η αντιπαράθεση μεταφέρθηκε και στη θάλασσα.
Στις 12 Νοεμβρίου σημειώθηκε και η πρώτη καταγεγραμμένη επιχειρησιακή αντιπαράθεση. Η τουρκική φρεγάτα TCG Gökova απηύθυνε μέσω ασυρμάτου μήνυμα στο γαλλικό ερευνητικό πλοίο, υποστηρίζοντας ότι κινείται σε περιοχή τουρκικής υφαλοκρηπίδας και έχει τη συγκατάθεση της Τουρκίας για τη συνέχιση του πλου του. Η ελληνική φρεγάτα «Λήμνος» απάντησε άμεσα, επισημαίνοντας ότι το γαλλικό πλοίο εκτελεί τις εργασίες του στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, βάσει της ελληνικής αδειοδότησης και της NAVTEX. Δεν σημειώθηκε φυσική παρεμπόδιση και το AbeilleMarengo συνέχισε κανονικά τις έρευνες.
Εδώ βρίσκεται η ουσία της τουρκικής διπλωματικής τακτικής. Η Άγκυρα δεν περιορίζεται στην αμφισβήτηση της ελληνικής θέσης. Επιχειρεί να εμφανίσει τη δική της συγκατάθεση ως αναγκαίο στοιχείο της διαδικασίας πραγματοποίησης των ερευνών. Η επιλογή της λέξης «συγκατάθεση» αντί της «άδειας» δεν είναι αμελητέα. Εξυπηρετεί την προσπάθεια να εμφανιστεί η Τουρκία ως χώρα που έχει θεσμικό και ουσιαστικό λόγο για δραστηριότητες τρίτων στην περιοχή.
Η στρατηγική σημασία του GSI καθιστά την υπόθεση ακόμη σοβαρότερη. Δεν πρόκειται απλώς για την πόντιση ενός υποθαλάσσιου καλωδίου, αλλά για ευρωπαϊκό έργο ενεργειακής διασύνδεσης, που αποσκοπεί στον τερματισμό της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κύπρου. Επομένως, η απρόσκοπτη υλοποίησή του αφορά την ενεργειακή ασφάλεια, τη γεωπολιτική θέση της Κυπριακής Δημοκρατίας και την αξιοπιστία της ευρωπαϊκής πολιτικής στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η στρατιωτική διάσταση δεν πρέπει επίσης να υποτιμάται. Η παρουσία τουρκικής φρεγάτας, η παρακολούθηση του ερευνητικού πλοίου και η ασύρματη αμφισβήτηση της δραστηριότητάς του συνιστούν μορφές επιχειρησιακής πίεσης, ακόμη και χωρίς φυσική παρεμπόδιση. Η άμεση απάντηση της ελληνικής φρεγάτας «Λήμνος» είχε ιδιαίτερη σημασία: κατέστησε σαφές ότι η ελληνική πλευρά παρακολουθεί την εξέλιξη των ερευνών και δεν αφήνει αναπάντητη την αμφισβήτηση των δικαιωμάτων της. Η αποτροπή, σε αυτή την περίπτωση, δεν σημαίνει αναζήτηση στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Σημαίνει αποτροπή της δημιουργίας τετελεσμένων μέσω της απειλής ή της επίδειξης στρατιωτικής ισχύος.
Υπάρχει επιπλέον και ένα ουσιαστικό ζήτημα διπλωματικής λογοδοσίας. Ποιο ακριβώς ήταν το περιεχόμενο της γαλλικής ρηματικής διακοίνωσης και τι απάντησε η Τουρκία; Μέχρι στιγμής, οι δύο πλευρές δεν έχουν δημοσιοποιήσει τα αυθεντικά έγγραφα. Η ενημέρωση των πολιτικών αρχηγών σήμερα Σάββατο, από τον υπουργό Εξωτερικών, Γιώργο Γεραπετρίτη, δεν υποκαθιστά την ανάγκη ουσιαστικής θεσμικής και κοινοβουλευτικής ενημέρωσης. Η δημοσιοποίηση των εγγράφων, ή τουλάχιστον η πλήρης και τεκμηριωμένη ενημέρωση των πολιτικών αρχηγών με πρόσβαση στο περιεχόμενό τους, είναι αναγκαία για να αποσαφηνιστεί εάν υπήρξε αποκλειστικά ενημέρωση ή κάποια μορφή συνεννόησης, που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από την Άγκυρα ως ένδειξη αποδοχής του ρόλου της.
Στρατιωτική διάσταση
Η παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων στην περιοχή και η ασύρματη αμφισβήτηση της δραστηριότητας του γαλλικού ερευνητικού σκάφους δεν συνιστούν από μόνες τους φυσική παρεμπόδιση. Συνιστούν, όμως, επιχειρησιακή πίεση και επίδειξη στρατιωτικής παρουσίας και ισχύος, με στόχο να καταστεί αισθητή η τουρκική αμφισβήτηση επί του πεδίου.
Γεωπολιτική και γεωενεργειακή διάσταση
Η τουρκική στάση υπερβαίνει το συγκεκριμένο ερευνητικό πρόγραμμα. Εντάσσεται στη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και στην προσπάθεια της Άγκυρας να μετατρέψει τις μονομερείς διεκδικήσεις της σε πρακτικό μηχανισμό συναπόφασης στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο Great Sea Interconnector δεν είναι απλώς ένα ενεργειακό έργο: αποτελεί ευρωπαϊκή υποδομή στρατηγικής σημασίας, που αποσκοπεί στον τερματισμό της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κύπρου και στην ενίσχυση της ενεργειακής διασύνδεσης στην περιοχή. Επομένως, το διακύβευμα δεν αφορά μόνο την απρόσκοπτη εκτέλεση των ερευνών, αλλά και το εάν η υλοποίηση ευρωπαϊκών υποδομών θα εξαρτάται στην πράξη από τις μονομερείς αξιώσεις και την ανοχή της Άγκυρας. Εδώ δοκιμάζονται τόσο η ελληνική αποτρεπτική αξιοπιστία όσο και η ευρωπαϊκή πολιτική βούληση.
Άδεια και συγκατάθεση
Τέλος δύο επισημάνσεις: Η διάκριση είναι ουσιώδης: η υφαλοκρηπίδα αφορά τα κυριαρχικά δικαιώματα επί του βυθού και του υπεδάφους, όχι την κυριαρχία στην υπερκείμενη υδάτινη στήλη, η οποία μπορεί να αποτελεί διεθνή ύδατα. Αντίστοιχα, η NAVTEX είναι αναγγελία για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Δεν αποτελεί ούτε άδεια ερευνών ούτε τίτλο θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Εξίσου σημαντική είναι η διπλωματική διάκριση μεταξύ άδειας και συγκατάθεσης: η άδεια προϋποθέτει αναγνώριση αρμοδιότητας του κράτους που την παρέχει, ενώ η συγκατάθεση μπορεί να εμφανιστεί ως αποδοχή ή ανοχή μιας δραστηριότητας, χωρίς κατ’ ανάγκην να συνιστά τυπική αδειοδότηση. Γι’ αυτό και η τουρκική χρήση του όρου «συγκατάθεση» δεν είναι αθώα. Επιχειρεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η Άγκυρα διαθέτει λόγο και ρόλο συναπόφασης.
Διάλογος και διπλωματική αποκλιμάκωση, ναι. Όχι όμως με τίμημα τη δημιουργία προηγουμένου τουρκικής συναπόφασης. Η Τουρκία μπορεί να διατυπώνει διεκδικήσεις και να εκδίδει ανακοινώσεις. Δεν αποκτά, όμως, με αυτόν τον τρόπο δικαίωμα έγκρισης ή αρνησικυρίας επί δραστηριοτήτων που πραγματοποιούνται νόμιμα βάσει των δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων άλλων κρατών. Η ειρήνη χρειάζεται διπλωματία, αλλά και αξιόπιστη αποτροπή απέναντι σε κάθε απόπειρα επιβολής τετελεσμένων.
