Είχαμε περάσει ένα θερμό χειμώνα. Τον ζέστανε η πυρκαγιά της Νομικής στην καρδιά του Φλεβάρη. Η δεύτερη απόπειρα το Μάρτη. Το κυνηγητό της άνοιξης στους δρόμους της Αθήνας. Με κάθε ευκαιρία. Ηρθε το καλοκαίρι και οι δικτάτορες άρχισαν να παίρνουν μέτρα. Νόμισαν πως με τη στράτευση πολύ γνωστών συνδικαλιστών θα περνούσαν ήρεμο φθινόπωρο. Εκαναν λάθος. Γιατί έριξαν λάδι στη φωτιά που δεν ήθελε και πολύ για να αγκαλιάσει τους νέους ανθρώπους. Πίστευαν ίσως ότι «η γενιά του Γουέμπλεϊ» ήταν δική τους. Ανοιξαν τα πανεπιστήμια και βρεθήκαμε πάλι στα γνωστά μας λημέρια. Η πρώτη διαδήλωση ήταν για μια άλλη χούντα: Εκείνη του Πινοσέτ που ματοκύλισε τη Χιλή του Αλιέντε. Συγκρούσεις στην Πανεπιστημίου με όρους άνισους. Συνελεύσεις και κάθε τόσο έσκαγε μύτη και μία διαδήλωση στις διαδρομές από το Πανεπιστήμιο στο Πολυτεχνείο.
Το μνημόσυνο του «Γέρου της Δημοκρατίας» και ο πετροπόλεμος με την Αστυνομία. Αγριοι ξυλοδαρμοί 35 στην περιοχή γύρω από τους στύλους του Ολυμπίου Διός, και η βαρβαρότητα κάνει φωτογραφικά το γύρο του κόσμου. Τα αίματα ανάβουν. Θεωρητικές συζητήσεις στα αμφιθέατρα και διαμάχες τακτικής. Ηταν η κρίσιμη φάση που θα καθόριζε και την εξέλιξη. Λίγοι στις παρατάξεις πολλοί στους δρόμους. Το αυθόρμητο μεγαλουργούσε, η φήμη γινόταν είδηση και η γενίκευση της αντίδρασης δεν θα αργούσε πολύ. Προετοιμαζόταν στα υπόγεια της Αθήνας που ήταν αποκλειστικό… προνόμιο των φοιτητών. Αλλοτε οργανωμένα από φοιτητές-μέλη των παρατάξεων ή οργανώσεων νεολαίας και με χίλιες προφυλάξεις καθώς δεν ήξερες μέχρι που έχει βάλει χέρι το σπουδαστικό της ασφάλειας. Αλλοτε από ένστικτο καθώς η ατμόσφαιρα μύριζε μπαρούτι. Προετοιμαζόταν στις μπουάτ της Πλάκας που ανοιχτά πια φιλοξενούσαν «τα απαγορευμένα». Στις ταβέρνες που καταστρώνονταν χαμηλόφωνα τα σχέδια. Στα γραφεία των σπουδαστικών συλλόγων της επαρχίας που είχαν γίνει νόμιμα στέκια δημόσιας συζήτησης για όλα. Είχαν δημιουργηθεί ακόμη και ομάδες που επεξεργάζονταν μεγάλα κεφάλαια της κοινωνικής και οικονομικής ζωής του τόπου. Το δικό μας στέκι βρισκόταν κάπου στη Σολωμού. Το καλοκαίρι είχαμε καταφέρει να αλλάξουν οι συσχετισμοί στο συμβούλιο και να επικρατήσουν οι δυνάμεις που αντιμάχονταν τη δικτατορία. Εκατοντάδες φοιτητές γράφτηκαν μέλη του μέσα σε 1-2 μήνες. Ζύμωση, ψηστήρι για την κατεύθυνση της επανάστασης και την τακτική της.
Νεολαίες, ανεξάρτητοι, ανυποψίαστοι και απλώς αντίθετοι με τη χούντα. Διαλέξεις από τους πιο… ξεθαρρεμένους -αλλά και μεγάλους- συλλόγους. Οι Κρήτες για το εκπαιδευτικό σύστημα, οι Κωνσταντινουπολίτες για το Κυπριακό και τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής. Δεν ήταν και λίγο πράγμα να μιλάει για τα ζητήματα αυτά ο μακαρίτης ο Κώστας Χατζηαργύρης. Με ακροατήριο φοιτητές και… ασφαλίτες του σπουδαστικού. Ολα τούτα ίσως δε λένε τίποτε στους νεότερους ή σε όσους δεν τα έζησαν. Σπασμένα κομμάτια μνήμης, εικόνες που έρχονται από μια εποχή στην οποία τίποτε δεν ήταν αυτονόητο. Διαδρομές υπογείων ρευμάτων που έβγαιναν στην επιφάνεια με τους πιο διαφορετικούς τρόπους. Το «πείραμα Μαρκεζίνη» απαιτούσε χαλάρωση των περιορισμών στις κινήσεις των φοιτητών, ανοχή σε ό,τι οι δικτάτορες θεωρούσαν ανώδυνο. Ενα κλίμα ευφορίας αλλά και μαχητικής διάθεσης διαπερνούσε τα πανεπιστήμια. Η στιγμή της σύγκρουσης πλησίαζε αλλά κανένας δεν μπορούσε να προσδιορίσει τη μορφή της. Το αυθόρμητο κυριαρχούσε και ενισχύθηκε από την εξέγερση των φοιτητών της Ταϋλάνδης.
Eίμαστε έτοιμοι για τις φοιτητικές εκλογές. Αυτή τη φορά η χούντα δεν είχε περιθώρια βίας και νοθείας. Και τις φοβόταν. Ο υπουργός Παιδείας της χούντας Σιφναίος αναλαμβάνει να καθαρίσει: Την Τρίτη 13 Νοέμβρη καταφθάνει στο Πολυτεχνείο και προσπαθεί να πείσει τις επιτροπές αγώνα των σπουδαστών και τη σύγκλητο του ιδρύματος ότι δεν πρέπει να ζητάνε και να συζητάνε για φοιτητικές εκλογές. Με περισσό θράσος δηλώνει πως έχει το νομοσχέδιο για τις φοιτητικές εκλογές στην τσέπη του, τις προγραμματίζει για μετά τις «βουλευτικές» του Μαρκεζίνη και ή το δεχόμαστε ή θα γίνει αιματοχυσία να ξεσπάσουν διαδηλώσεις. Την άλλη μέρα το πρωί αρχίζουν συνελεύσεις στο Πολυτεχνείο και τη Νομική.
Στα αμφιθέατρα της Νομικής φθάνει η πληροφορία: Στο Πολυτεχνείο πέφτει ξύλο. Ακούσαμε τη διαδήλωση να κατηφορίζει από τη Νομική προς το Πολυτεχνείο. Δεν θέλαμε τίποτε περισσότερο για να παρατήσουμε τα αμφιθέατρα και τα εργαστήρια. Δεν υπήρχε άλλωστε και πολύ μυαλό για σπουδές εκείνο το φεγγάρι. Στο Πολυτεχνείο δεν βρήκαμε… μάχες με τους αστυνομικούς. Βρήκαμε στα σκαλιά της Αρχιτεκτονικής το Στέφανο, την Ιωάννα, το Νίκο και πολλούς άλλους να δίνουν μάχες για το αν θα πρέπει ή όχι να καταληφθεί το Πολυτεχνείο. Πως πρέπει να προχωρήσει η επανάσταση. Μέσα συνεχίζονταν οι συνελεύσεις των σπουδαστών του Πολυτεχνείου. Συνέλευση στα σκαλιά. Η απόφαση διά βοής. Δεν μπορούσε ούτε διαφορετικά να γίνει, ούτε να είναι διαφορετική. Η σύγκρουση ήταν το ζητούμενο. Η ψευδαίσθηση για τη δύναμη των φοιτητών και την αδυναμία των δικτατόρων κυριαρχούσε. Οι συσχετισμοί δυνάμεων, οι στρατηγικές, το «ορθόδοξο» ήταν ψιλά γράμματα. Η επανάληψη της Νομικής σε ένα χώρο που δεν ήταν απομονωμένος συγκινούσε.
Οι πόρτες έκλεισαν, οι αστυνομικοί έζωσαν το κτήριο. Αυτή τη φορά όμως είχαμε… λύσεις. Τα νεράτζια ήταν πρώτης τάξεως όπλο-επίθεση καθώς μάλιστα τα πετούσαμε εκ του ασφαλούς. Ο κλοιός τέντωσε, οι δουλειές έκλεισαν, όλη η Αθήνα μαθαίνει τα γεγονότα. Δεν χρειάστηκε να κυκλοφορήσουν εφημερίδες. Τα λεωφορεία και τα τρόλεϊ περνούν έμφορτα κόσμο που μεταφέρει από τη μια άκρη της Αθήνας στην άλλη τα νέα. Αρχίζουμε να γινόμαστε περισσότεροι. Ολόκληρα πλήθη ξεθαρρεύουν και μπαινοβγαίνουν στο Πολυτεχνείο. Αλλοι για να μείνουν, άλλοι για να φέρουν τρόφιμα. Αυτή τη φορά είχαμε εξασφαλίσει τον… ανεφοδιασμό, στη Νομική μας είχε τσακίσει η πείνα καθώς δεν μπορούσε να πλησιάσει κανένας. Η κατάληψη είναι γεγονός και όλοι προσαρμόζουν την τακτική τους πάνω στην πραγματικότητα που διαμορφώνεται. Και η ζωή πέρα από το αυθόρμητο αρχίζει να οργανώνεται. Οι χιλιάδες άνθρωποι δεν μπορεί να συμβιώσουν χωρίς στοιχειώδη τάξη αλλά και σκοπό περιμένοντας μόνο τους επόμενους που θα προστεθούν. Αρχίζουν οι συνελεύσεις κατά σχολές πλέον και η οργάνωσή τους γίνεται μέσα από τα μεγάφωνα των εγκαταστάσεων του συγκροτήματος. Η προκήρυξη των φοιτητών δεν είναι μια απλή υπόθεση. Συζητιέται στις συνελεύσεις και μαζί της όλα τα πολιτικά προβλήματα της χώρας. Το αίσθημα κοινό: Να φύγει η χούντα. Για το «πώς» και «τι» παίρνουν φωτιά τα αμφιθέατρα. Συζητήσεις επί συζητήσεων, οξύτητες, φωνές, απανωτές ψηφοφορίες. Ακόμη και για ζητήματα που πολλοί δεν καταλάβαιναν. Τίποτε το πιο φυσιολογικό κάτω από τους όρους που διαμορφώνονταν. Οσο πηγαίνουμε προς το βράδυ ο κόσμος πυκνώνει. Μέσα και έξω από το Πολυτεχνείο. Τα συνθήματα εκφράζουν τις αντιδικτατορικές διαθέσεις των συγκεντρωμένων: «Λαέ πεινάς, γιατί τους προσκυνάς;». «Εξη χρόνια αρκετά, δεν θα γίνουνε εφτά». «Δεν περνάει ο φασισμός». «Συμπαράσταση λαέ». «Επανάσταση λαέ». «Μαρκεζίνη μασκαρά». «Δημοκρατία και όχι κοροϊδία». «Κάτω η χούντα». «Κάτω ο Παπαδόπουλος». «Λαέ, λαέ ή τώρα ή ποτέ». «Απόψε πεθαίνει ο φασισμός». Βγήκε και η πρώτη Συντονιστική Επιτροπή. Μέσα στην αναταραχή κατορθώνει να επιβάλει έναν έλεγχο σε ορισμένα πράγματα. Διανομή τροφίμων, μεγάφωνα, ο πρώτος πομπός.
Η νύχτα έπεσε, ο κόσμος αραίωσε, το αίσθημα του φόβου ότι μπορεί να βρεθούμε μπροστά σε αστυνομική επίθεση άρχισε να πλανιέται. Οργανώθηκαν οι ομάδες περιφρούρησης. «Περίπολα» κατά ομάδες στον αυλόγυρο… οπλισμός με καρεκλοπόδαρα, ξύλα, πέτρες και νεράτζια. Το κρύο άρχισε να τσούζει. Κάποιοι έκλεβαν έναν ύπνο στα έδρανα. Κάποιο άλλοι συζητούσαν έντονα τις εξελίξεις. Καθώς περνούσε η ώρα και η επίθεση δεν γινόταν τα πράγματα χαλάρωναν. Οσο μπορούσαν μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα. Η αυγή μας βρήκε κομμένους από την αγρύπνια. Ισως και με πεσμένο το ηθικό καθώς δεν βλέπαμε ακόμη την Αθήνα να κατεβαίνει σύσσωμη. Τα συνθήματα έγιναν πιο πολιτικά, άρχισαν να ακουμπάνε το πολιτικό πρόβλημα της χώρας, καθοδηγούνται πλέον από τη Συντονιστική Επιτροπή: «Ελευθερία». «Δημοκρατία». «Εξω οι Αμερικάνοι». «Εξω ο 6ος στόλος». «Εξω από το ΝΑΤΟ». «Εργάτες, αγρότες και φοιτητές». «Ψωμί, παιδεία, ελευθερία». «Ενας είναι αρχηγός, ο κυρίαρχος λαός». Από το μεσημέρι το κλίμα άλλαξε και πάλι. Η προσέλευση του κόσμου μεγαλώνει απότομα, οι χώροι γεμίζουν ασφυκτικά μέσα και γύρω από το Πολυτεχνείο. Καταφθάνουν τρόφιμα και φάρμακα. Η εσωτερική οργάνωση γίνεται καλύτερη. Εχει ακόμη και… συσσίτιο. Τα μαγειρεία της λέσχης του Πολυτεχνείου λειτουργούν και προσφέρουν ζεστό φαγητό: Φασόλια, φακές, ψωμί και ό,τι άλλο καταφθάνει απέξω. Η νύχτα ήταν θερμή: Θυελλώδεις συνελεύσεις για την εκλογή νέας Συντονιστικής Επιτροπής. Τα μάτια πρησμένα από την αγρύπνια και το τσιγάρο, την ένταση στα αμφιθέατρα. Ο κόσμος γύρω από το Πολυτεχνείο έχει αραιώσει.
Εμείς στις θέσεις μας, εκεί που έλαχε στον καθένα. Γύρω από τα κάγκελα του Πολυτεχνείου πηγαδάκια. Οι μέσα με τους έξω. Κάποια στιγμή περνούν από εκεί και ορισμένοι πολιτικοί συζητούν με τους φοιτητές. Προσπαθούν και αυτοί να καταλάβουν πώς πάνε τα πράγματα, νουθετούν την προσοχή, μεταφέρουν πληροφορίες ότι «κάτι μεγάλο ετοιμάζεται». Στα αμφιθέατρα ο πυρετός συνεχίζεται. Συνελεύσεις φοιτητών, συνελεύσεις ομάδων, οργανώσεις και απλοί άνθρωποι σε ένα κουβάρι ατέλειωτων συζητήσεων, γενικής συμφωνίας αλλά και έντονων διαφωνιών. Η «μεγάλη» Παρασκευή μας βρήκε μέσα σε ένα κλίμα απερίγραπτου ενθουσιασμού. Πλήθη πολιτών καταφθάνουν. Το κέντρο της Αθήνας είναι «δικό μας». Διαδηλώσεις ξεκινάνε από το Πολυτεχνείο σε διάφορες κατευθύνσεις, ενώνονται με άλλες που έρχονται προς το Πολυτεχνείο, γενικός ξεσηκωμός. Τον απεικονίζουν οι φωτογραφίες που έμειναν από εκείνη την εποχή. Ακόμη και τα Μέσα Μαζικών Μεταφορών γίνονται κινούμενοι προπαγανδιστές της εξέγερσης: Γεμίζουν συνθήματα καθώς περνούν έξω από το χώρο του Πολυτεχνείου. Η Συντονιστική Επιτροπή καταφέρνει μετά από πολύωρες συζητήσεις και ταλαντεύσεις να εκδώσει την πασίγνωστη ανακοίνωσή της για τους στόχους της εξέγερσης το μεσημέρι της Παρασκευής. Οσο μαζεύεται κόσμος, τόσο μαζεύονται και σύννεφα. Οι πληροφορίες φθάνουν η μία πίσω από την άλλη, μιλούν για κινήσεις και μετακινήσεις στρατευμάτων. Ερχόταν Σαββατοκύριακο και γινόταν φανερό πως θα έβγαινε όλη η Αθήνα στους δρόμους. Η λογική έλεγε «αποχώρηση» αλλά δεν τολμούσε κανένας εκείνες τις ώρες να βάλει τέτοιο ζήτημα. Ενα αίσθημα «ελεύθερων πολιορκημένων» είχε κατακυριεύσει τον κόσμο που αντιλαμβανόταν ότι πλησιάζει η ώρα που η χούντα θα άπλωνε το σιδερένιο της χέρι.
Κατά τις 7 το βράδυ άρχισε η αντίστροφη μέτρηση. Η Αστυνομία άρχισε να χτυπά χωρίς έλεος ξεκινώντας τις εκκαθαρίσεις μακριά από τους χώρους του Πολυτεχνείου. Οι πληροφορίες φθάνουν στο χώρο του Πολυτεχνείου. Μιλάνε για νεκρούς. Εντονες συζητήσεις για το τι να κάνουμε. Οι περισσότεροι μένουν. Ετσι και αλλιώς πολλοί από αυτούς που επιχειρούσαν να απομακρυνθούν βρίσκονταν εγκλωβισμένοι στον τεράστιο κλοιό των αστυνομικών δυνάμεων. Τα δακρυγόνα αρχίζουν να κάνουν τη δουλειά τους. Μέσα στο Πολυτεχνείο δημιουργείται αφόρητη κατάσταση. Η ατμόσφαιρα πνιγηρή. Κάποιος βρέθηκε με ένα κουτί βαζελίνη. Τη βάλαμε κάτω από τα μάτια για να απορροφά τα αέρια. Κάποιος έριξε την ιδέα να βάλουμε φίλτρα από τσιγάρα στη μύτη. Το Πολυτεχνείο όμως είχε γίνει ανοιχτός θάλαμος αερίων. Χωρίς διέξοδο. Είχαμε εγκλωβιστεί σαν τα ποντίκια στη φάκα. Σειρήνες ασθενοφόρων. Κροτάλισμα όπλων. Σκηνές από πολεμικές ταινίες. Η αγωνία στο κατακόρυφο. Περιφερόμαστε περιμένοντας τα χειρότερα, κοιτάζοντας να μην σκάσει στο κεφάλι μας κανένα δακρυγόνο. Εσκαγαν δίπλα και μας ανάγκαζαν σε ενστικτώδεις μετακινήσεις.
Μεσάνυχτα και η ώρα της τελικής εκκαθάρισης έφθασε. Βρισκόμαστε μπροστά στα σκαλιά της Αρχιτεκτονικής, το τανκ εμφανίζεται από το στενό απέναντι από την είσοδο του Πολυτεχνείου. «Είμαστε άοπλοι». Ο ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου απευθύνει εναγώνιες εκκλήσεις. «Χρειαζόμαστε γιατρούς και φάρμακα». Εχουμε τραυματίες ακόμη από την πολιορκία. Οι ερπύστριες αρχίζουν να κινούνται κάνοντας ανατριχιαστικό θόρυβο. Μετακινείται αργά, σταματάει και ξεκινάει πάλι. Ο τεράστιος προβολέας φωτίζει το χώρο μέσα στο Πολυτεχνείο. Κάνουμε μερικά βήματα μπροστά. Ισως ελπίζοντας ότι δεν θα προχωρήσει άλλο, ότι εκβιάζει την αποχώρηση. Δεν είχαμε συνειδητοποιήσει τον τελικό σκοπό. Το τανκ προχωρεί, η πόρτα πέφτει παίρνοντας μαζί της ό,τι υπήρχε εκεί. Είδαμε τους ανθρώπους να πέφτουν, γυρίσαμε πίσω προς τα σκαλιά. Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα. Ηταν βέβαιο πως όσοι έμπαιναν στο κτήριο της Αρχιτεκτονικής διάλεγαν τη σύλληψη. Σε δευτερόλεπτα αποφασίσαμε την ηρωική έξοδο με την ελπίδα πως μπορεί να έχουμε καλύτερη τύχη. Πού να ξέραμε τι γίνεται έξω στην πραγματικότητα. Το τανκ προχωράει, μερικές παρέες κατευθυνόμαστε προς την έξοδο. Ο περιβόητος «αξιωματικός με το φουλάρι», κρατώντας το πιστόλι κινείται παράλληλα προς το τανκ βρίζοντας χυδαία, χτυπώντας με χέρια και με πόδια όσους περνούν δίπλα του. Βρεθήκαμε στην Πατησίων.
Μαύριζε ο τόπος από τις στολές των αστυνομικών. Με τα όπλα στα χέρια χτυπούσαν με τον υποκόπανο όποιον έπεφτε πάνω τους. Χτυπούσαν κλωτσιές όποιον προλάβαιναν. Σταυροδρόμι: Κατά πού να γείρεις; Αυτοί που κινήθηκαν προς την Τοσίτσα βρέθηκαν μέσα στα πυρά των ακροβολιστών που χτυπούσαν αδιάκριτα από τις ταράτσες των πολυκατοικιών. Σταθήκαμε περισσότερο τυχεροί. Φθάσαμε στη Στουρνάρα. Μπροστά από το θέατρο «ΑΛΦΑ» ένα… σύνταγμα αστυνομικών κλείνει το δρόμο. Στροφή προς τα Εξάρχεια. Πυροβολισμοί, κραυγές, απειλές και τα πόδια στο κεφάλι. Σπάζει και η πόρτα της Στουρνάρα και φεύγουν οι φοιτητές. Κάποιοι μας είπαν πως την έσπασαν οι φαντάροι και έδωσαν διέξοδο. Βρήκαμε μια πόρτα πολυκατοικίας σπασμένη. Ανεβήκαμε τα σκαλιά, δεν βρήκαμε κανέναν. Στην ταράτσα και από εκεί σε άλλη ταράτσα μέχρι να βρούμε… παρέα. Τη βρήκαμε στα σκαλιά μιας πολυκατοικίας που κρέμονταν οι άνθρωποι σαν τσαμπιά. Απόλυτη ησυχία. Να μην ακουστεί τίποτε έξω. Μια κοπέλα είναι έγκυος. Κρίσεις υστερίας. Τα διαμερίσματα παραμένουν κλειστά, οι πυροβολισμοί συνεχίζονται ακατάπαυστα, ένα κουδούνι της πολυκατοικίας χτυπάει, ακούγονται φωνές.
Αγωνία αλλά κανένας δεν βρέθηκε να ανοίξει. Οι κυνηγημένοι στους δρόμους αραιώνουν, κάθε τόσο όμως ακούγονται φωνές. Ολο και κάποιοι που ξεμυτίζουν συλλαμβάνονται. Κάποιος στα σκαλιά έχει τρανζίστορ. Προσπαθούμε από εκεί να μάθουμε τα νέα. Τέρμα ο Μαρκεζίνης. Αγωνία για το τι θα ακολουθήσει. Ξημερώνει και βρισκόμαστε ακόμη στριμωγμένοι στα σκαλιά. Ακούγεται ο πρώτος θόρυβος των αστικών λεωφορείων που κινούνται στα προκαθορισμένα δρομολόγια. Ξεθαρρεύουμε. Ο αστυνομικός κλοιός έχει χαλαρώσει. Η χούντα στο Πολυτεχνείο πλένει το έγκλημά της. Κάποιοι βγάζουν το κεφάλι μέχρι την είσοδο και βλέπουν να κυκλοφορούν άνθρωποι. Οι πρώτοι βγαίνουν, οι ένοικοι ειδοποιούν ότι οι δρόμοι είναι σχετικά ελεύθεροι. Η τελευταία πράξη έχει γραφτεί. Στο λεωφορείο ο κόσμος κλαμένος. Αλλος από τα δακρυγόνα, άλλος από τη συγκίνηση, άλλος και από τα δύο μαζί.
Μια βιωματική αφήγηση για το «δικό μας Πολυτεχνειο». Ετσι όπως το ζήσαμε όταν η φλόγα έγινε πυρκαγιά. Δεν το εκχωρούμε σε κανέναν, δεν μπορεί ούτε να το διαγράψει, ούτε να το οικειοποιηθεί κανένας. Η απελευθερωτική του δύναμη είναι το μήνυμα για το μέλλον…
