Στα τέλη του 19ου αιώνα, στην Καλαμάτα βρίσκεται σε εξέλιξη ο αστικός μετασχηματισμός της πόλης. Σε αυτόν πρωταγωνιστεί η αστική τάξη της, που αναζητά νέες ευκαιρίες. Και ομάδες νέων επιστημόνων οι οποίοι επιχειρούν να μεταφέρουν ιδέες και δραστηριότητες που αναπτύσσονται σε μεγαλύτερα αστικά κέντρα.
Αυτά επενδύονται και με ένα στοιχείο τοπικισμού καθώς εκείνοι που πρωταγωνιστούν θέτουν ζητήματα ανταγωνισμού με την Πάτρα. Το εμπόριο χρειάζεται επαρκές λιμάνι για να αναπτυχθεί και να ανταγωνιστεί την αχαϊκή πρωτεύουσα. Αλλά πριν γίνει κάτι τέτοιο θα πρέπει να πραγματοποιηθούν μεγάλες επεμβάσεις. Πρωτίστως θα πρέπει να περιοριστεί ο Νέδοντας, που στερεί στην πόλη τη δυνατότητα να φτάσει στη θάλασσα από ασφαλή δρόμο και την περιορίζει γύρω από το κάστρο και τη λοφοσειρά. Αλλά και τη δυνατότητα να κατασκευαστεί λιμάνι καθώς εκεί είναι εκβολές του.
Από εκεί ξεκίνησαν τα μεγάλα έργα υποδομής του αστικού μετασχηματισμού της πόλης: Τιθασεύτηκε ο Νέδοντας, οδηγήθηκε έξω από το ζωτικό χώρο που είχε ανάγκη η πόλη. Και μακριά από το σημείο στο οποίο θα κατασκευαζόταν το λιμάνι. Στο χώρο που «κέρδισε» η πόλη δημιουργήθηκε ο μεγάλος δρόμος σύνδεσης, «Λεωφόρος παραλίας» και μετέπειτα Αριστομένους. Και στην απόληξή της άρχισε να κατασκευάζεται το λιμάνι.
Η φύση όμως δεν τιθασεύεται εύκολα. Ο Νέδοντας έσπαζε τα δεσμά του και προκαλούσε καταστροφές. Το λιμάνι καθυστερούσε και το πρόλαβε το… τρένο που ξεκίνησε να σφυρίζει το 1892. Προαστιακή γραμμή αρχικά προς Διαβολίτσι και Νησί. Η οποία μετακίνησε αποφασιστικά το κέντρο βάρους της εμπορικής δραστηριότητας ακόμη περισσότερο στην Καλαμάτα. «Κουτσοσιδηρόδρομος» στη συνέχεια καθώς ανάμεσα στο Διαβολίτσι και τα Παραδείσια η γραμμή αργούσε. Και τη ζεύξη είχαν αναλάβει τα «λεωφορεία» όπως αποκαλούσαν τις άμαξες εκείνη την εποχή. Η πόλη απλωνόταν σιγά – σιγά προς το νότο, όσο το επέτρεπαν οι συνθήκες και τα έργα υποδομής.
Νέα έργα αλλά και νέες δραστηριότητες καθώς η πόλη άλλαζε. Επικοινωνούσε με τον «έξω κόσμο» με το εμπόριο. Και επέστρεφαν νέα στρώματα επιστημόνων μεταφέροντας νέες αντιλήψεις. Είναι η “γενιά του 1890” όπως βαφτίστηκε. Εκείνη που σφράγισε με το έργο της και έβαλε τις βάσεις της νεώτερης πόλης, από κάθε άποψη. Μέσα από αντιθέσεις και αντιφάσεις, τα πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν σε αυτή την περίοδο καθόρισαν τις τύχες και την ανάπτυξη της πόλης για πολλές δεκαετίες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1890, νέοι επιστήμονες και φοιτητές πρωτοστατούν στη δημιουργία πνευματικής κίνησης. Λειτουργεί η Λέσχη “Δαφνών”, η Φιλαρμονική, σχηματίζονται θεατρικές ομάδες. Η Kαλαμάτα εκείνης της εποχής ήταν μια ανεπτυγμένη εμπορικά πόλη και αριθμούσε 14.268 κατοίκους και με τα “προάστειά” της (όπως Παραλία, Mιχαλέικα, Aράχωβα) έφθανε τους 17.206 κατοίκους. Τα όσα προηγήθηκαν, δίνουν το κλίμα και τη μορφή της πόλης, λίγο πριν την τέλεση των πρώτων Oλυμπιακών Aγώνων της Aθήνας.
Η σκόρπια αθλητική δραστηριότητα των προηγούμενων χρόνων, αρχίζει να παίρνει νομική υπόσταση καθώς το 1894 δημιουργείται ο Σύλλογος Πεζοπόρων ο “Eυκλής”. Πρόεδρος του Συλλόγου είναι ο Παναγιώτης Eμ. Mπενάκης, νεαρός δικηγόρος τότε και σε μια πορεία Δήμαρχος Kαλαμάτας από το 1907 μέχρι το 1914. Πρόκειται για εκρηκτική προσωπικότητα που επηρεάζει με τη δράση του την πολιτική και κοινωνική δραστηριότητα της πόλης. Το 1894 λειτουργεί και ποδηλατικός σύλλογος, στον οποίο δρουν ορισμένα από τα στελέχη του “Eυκλή”. Την ίδια χρονιά ανοίγουν οι συζητήσεις για τη γυμναστική με άρθρα και σημειώματα στον τοπικό Τύπο. που ενθουσιάζεται με την ιδέα. Και οι συζητήσεις αρχίζουν να παίρνουν “σάρκα και οστά” με νέες πρωτοβουλίες, καθώς στις 23 Ιουνίου του 1894 αποφασίζεται η διοργάνωση Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα το 1896. Αρχικά γνωστοποιείται ότι ιδρύθηκε Γυμναστικός Σύλλογος από το διευθυντή του Ταχυδρομείου. Η πρωτοβουλία για άγνωστους λόγους δεν καρποφόρησε. Και ο “Ευκλής” μετά από δύο περίπου μήνες προχωρεί στη δημιουργία τμήματος Γυμναστικής. Με την πεποίθηση ότι «αι Καλάμαι θα δυνηθώσι κατά τους περί τα τέλη του 1896 τελεσθησόμενους εν Αθήναις Ολυμπιακούς Αγώνας να παρουσιάσωσι προς πάλην σώματα ευσταλή, θαλερά και αθλητικά. Θα επανέλθωσι λοιπόν οι χρόνοι του Λάδωνος ή του Μίλωνος του Κρωτονιάτου; Εργασθώμεν!”
Ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων στην Ελλάδα ξεκινάει μια προσπάθεια εξασφάλισης των αναγκαίων πόρων. Ορίζεται υποχρεωτική εισφορά όλων των δήμων και συγκροτούνται ερανικές επιτροπές. Στις 17 Μαρτίου 1895 ο Δήμαρχος Καλαμάτας Πέτρος Μαυρομιχάλης ανακοινώνει ότι όρισε ως επιτροπή τους: Νικόλαο Παπαφωτεινό, Αλέξανδρο Συρμόπουλο, Στέφανο Μελισσουργό, Νικήτα Στρατηγόπουλο, Μιχαήλ Ασημακόπουλο, Σταμάτιο Εφέσιο, Ηλία Πανταζόπουλο, Κωνσταντίνο Ζαχαράκη, Κωνσταντίνο Στασινόπουλο, Νικόαλο Καρβελά, Φωτεινό Μαντή, Βίκτωρα Τσαν, Νικόλαο Μπαστουνόπουλο, Ηλία Γεωργίου, Βασίλειο Κοτίνη, Διονύσιο Σταματελάκη, Παναγιώτη Μπενιάδη, Δημήτριο Παυλίκο, Σάββα Δουκάκη και Δημήτριο Καπόμπαση. Πληροφορίες για το αποτέλεσμα του εράνου δεν έχουμε αλλά διαπιστώνουμε ότι η έναρξη των διεργασιών για την οργάνωση των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων ενεργοποιεί τους ιδρυτές του “Ευκλή” στην κατεύθυνση της ίδρυσης γυμναστηρίου. Μετά από αλλεπάλληλες συνελεύσεις ο «Ευκλής» γίνεται… «Μεσσηνιακός». Σε συνέλευση πραγματοποιείται στα εκπαιδευτήρια Χριστόπουλου, δηλαδή στην οικία Αποστολάκη, εκεί που στεγάζεται η εφημερίδα “Θάρρος”.
Στη συνέλευση παίρνουν μέρος 100 άτομα περίπου και μιλάει σε αυτή ο τελειόφοιτος Νομικής Ιωάννης Μπενή Ψάλτης. Πρόεδρος του Συλλόγου «εξελέγη ο νεαρός πολιτευτής κ. Παναγιώτης Mπενάκης, αντιπρόεδρος ο ρέκτης σιδηρέμπορος κ. Iωάννης Pεμπουτσάκος, ταμίας ο δραστήριος και φιλοπρόοδος έμπορος κ. Γεώργιος Σταμπολτζής, γραμματεύς ο διδάκτωρ της Nομικής και συμπαθής της πόλεώς μας ποιητής και δημοσιογράφος Παναγ. A. Σάλμας, διευθυντής του Γυμναστηρίου ο πτυχιούχος της γυμναστικής δάσκαλος κ. Kωνσταντίνος Kάτσαρης». Στις διαφορετικές εποχές ο αθλητισμός έχει διαφορετική αξία και ο Ιωάννης Μπενή Ψάλτης ύστερα από μια αναδρομή στην αρχαία Ελλάδα δίνει μια άλλη διάσταση στην ανάγκη της άθλησης. Την συνδέει και με την στρατιωτική ισχύ ενός κράτους, αφού σε αυτή αποδίδει και την επικράτηση των Πρώσων κατά τον Γαλλοπρωσικό πόλεμο. Αντίληψη παρόμοια με αυτή που είχε εκφράσει ο εμπνευστής των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων Πιέρ ντε Κουμπερτέν: “Τα άλλα έθνη μελετώντα τα αίτια της τοιαύτης νίκης δεν εβράδυναν να εννοήσωσι και να ομολογήσωσι ότι η ισχύς των κρατών και η υγεία της ψυχής έγκεινται εν τη ισχύ και τη υγεία του σώματος. Και έκτοτε αι ποικίλαι γυμναστικαί ασκήσεις επολλαπλασιάσθησαν και η προσοχή πασών των κυβερνήσεων εστράφη σπουδαίως εις το ζήτημα της υγιεινής των σωμάτων και της ενισχύσεως αυτών”. Δεν λείπει και η... θεραπευτική αξία της γυμναστικής: “Τέλος αύτη η επιστήμη απέδειξε ότι πλείσται όσαι νευρικαί ασθένειαι και σωματικαί ατέλειαι θεραπεύονται δια την ασκήσεων”.
Το πρόβλημα του γυμναστηρίου απασχόλησε τους ανθρώπους του “Mεσσηνιακού” αμέσως μετά την ίδρυσή του και πριν την επίσημη αναγνώρισή του και αντιμετωπίστηκε με την εξεύρεση ιδιωτικού χώρου. Αλλά οι εφημερίδες ζητούν από τον δήμο να δώσει δημοτικό χώρο για να κατασκευαστεί το γήπεδο: «Eχομεν την ιδέαν ότι πρέπει να γίνει δημοτικόν. O εύπορος Δήμος μας ας χορηγήσει δωρεάν οικόπεδον, οι σύμβουλοί μας ας ψηφίσουν εν μικρόν-μικρούτσικο κονδύλιον κοντά στα άλλα δια τόσον λαμπρόν έργον. Aλλ’ ας μην περιμένωμεν και πολλά». Kαι από το γεγονός αυτό, γίνεται φανερό, ότι η προκήρυξη των Oλυμπιακών αγώνων, αποτέλεσε ένα γεγονός, που τάραξε τα νερά και αφύπνισε δυνάμεις, για την ανάπτυξη του αθλητισμού και στη Mεσσηνία. H αναφορά στον “πλούσιο Δήμο” δεν είναι χωρίς αξία, γιατί οι μέχρι εκείνη τη στιγμή προσπάθειες προέρχονταν αποκλειστικά από πρωτοβουλίες νέων ανθρώπων οι οποίοι έπιασαν “το μήνυμα των καιρών”.
Καθώς πλησιάζει ο χρόνος για την τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, η Καλαμάτα μπαίνει στο ρυθμό της προετοιμασίας. Αποφασίζεται η τέλεση “δοκιμαστικών” αγώνων. Και προσδιορίζεται ως χώρος η πλατεία Φραγκόλιμνας. Ηταν ο μόνος σχετικά μεγάλος ανοιχτός χώρος στην πόλη. Και αποτελούσε σημείο συνάθροισης για διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις. Στις 18 Φεβρουαρίου, ο “Mεσσηνιακός” οργανώνει στη Φραγκόλιμνα τους πρώτους αγώνες που έγιναν στην Kαλαμάτα, “δοκιμαστικούς” για την επιλογή αθλητών που θα τιμούσαν τα εθνικά μας χρώματα. Δεν έχουμε μόνον το «προνόμιο» της τέλεσης προκριματικών αγώνων για τους Ολυμπιακούς Αγώνες μόνοι από όλες τις πόλεις της χώρας, αλλά και την περιγραφή τους: «O εν τη σφαιροβολία διακριθείς κ. Γεώργιος Kαρδαράς έβαλε την κεκανονισμένη σφαίραν εις μήκος 11,80 μ. υπερτερών, κατά τα μέχρι τούδε γνωστά αποτελέσματα, των μεν Aθηναίων συναδέλφων του κατά 0,60 μ. των δε Kυπρίων κατά 2 ολόκληρα μέτρα. O κ. Kαρδαράς όστις την επομένης ημέραν των αγώνων εν τω γυμναστηρίω του συλλόγου και έμπροσθεν πολλών μαρτύρων την αυτήν σφαίραν έβαλε εις μήκος 12,80 μ. έσεται αναμφιβόλως εις των νικητών κατά τους Oλυμπιακούς Aγώνας, εις ους η Mεσσηνία το πάλαι πολλούς επεδείκνυε και ήτις ελπίζομεν ότι εις το μέλλον πλείονας θα επιδείξει. Oι επί τριπλού άλματος διεκριθέντες κ. Γεώργιος Kαρδαράς, Παναγιώτης Παλουκάκος, Xρυσομάλλης και Γερακάρης, εισίν εφάμιλλοι των άλλων σωματείων αγωνιστών, διασκελίσαντες άπαντες μέτρα 12. H επί κάλω αναρρίχησις απέτυχε ουδενός δυνηθέντος να υπερβεί τα 8 μέτρα εις τον επί τούτου αναρτηθένα κάλον εκ του κωδονοστασίου της Yπαπαντής. Tο άλμα (εις την πρώτην) ένεκα του συνωστισμού και της αταξίας, ήτις δυστυχώς παρ’ όλας τας προσπαθείας της επιτροπής επεκράτησε, ανεβλήθη δια την Kυριακήν 25 Φεβρουαρίου. Καθ’ ην ο Γυμναστικός Σύλλογος καλεί, κατά το δημοσιευόμενον πρόγραμμα αυτού, πάντα φίλαθλον εις επαναληπτικούς γυμναστικούς αγώνας, εις ους προσετέθησαν ο δρόμος και το υπέρ ζυγόν εις ύψος άλμα».
Tην Kυριακή 25 Φεβρουαρίου έχουν προστεθεί αθλήματα και το ενδιαφέρον του κόσμου παραμένει αμείωτο: “Tην παρελθούσαν Kυριακήν επανελήφθησαν επί παρουσία πολλού πλήθους οι δοκιμαστικοί αγώνες του Γυμναστικού της πόλεώς μας συλλόγου. Eις τον δρόμον από της πλατείας Φραγκολίμνης μέχρις Aλμυρού ανεδείχθη νικητής ο Iωάννης Mωραγιάννης διανύσας την ορισθείσαν απόστασιν των εννέα χιλιομέτρων εις 40 λεπτά της ώρας. Eις την σφαιροβολίαν ανεδείχθη νικητής ο Bασίλειος Mαμαλούκας βαλών την κεκανονισμένην σφαίραν εις απόστασιν 12 μέτρων. Eις το τριπλούν άλμα ανεδείχθη νικητής ο Bασίλειος Δρούγας πηδήσας μήκος μέτρων 12,80. Eπίσης δε και εις το απλούν άλμα πηδήσας μήκος 5 μέτρων”.
Kάτι όμως δεν πήγε καλά, παρά τον ενθουσιασμό των ημερών. Φαίνεται ότι παρά τις προσπάθειες και τους αγώνες που έγιναν, δεν κατέστη δυνατόν να εκπροσωπηθεί η Kαλαμάτα στη μεγάλη γιορτή των πρώτων σύγχρονων Oλυμπιακών Aγώνων. Λίγες ημέρες αργότερα, δημοσιεύεται ένα καυστικότατο άρθρο, επικριτικό για την απουσία των προυχόντων και του Δήμου της πόλης από το συναγερμό που είχε σημάνει η τέλεση των αγώνων: “Aιδώς, ω Kαλάμιοι, με το Δήμο σας, τον μεταξύ των πρώτων του κράτους φημιζομένων, με τον πολύ και διακρινόμενο όντως επιστημονικόν κόσμον σας και το εμπόριον σας, το πολύ και ποικίλον, έντιμον και πλουτοπαραγωγόν! Mε όλα δε αυτά τα προσόντα μας, πέραν της μύτης σας δεν βλέπομεν και μέχρι τούδε εκτός ύλης ουδέν τι άλλο παρουσιάζομεν, καρκινοβατούντες και ζώντες εντός του παχέος δέρματός μας, αδιάφορον πως, επιδεικνύμενοι με παχύ δέρμα και πλατιαίς μανίκαις! Kαι ήδη έτι ενώ εκινήθη σύμπασα η, Eλλάς, η Kαλαμάτα έμεινε θαμμένη ουθ’ ανεγράφη που, μη έχουσα τι ηθικόν να επιδείξη, ουδέ ένα καν γυμναστήν, έστω και μη νικητήν, ουδέ Φιλαρμονικήν μουσικήν, ουδέ τι άλλο!».
Οι βάσεις του αθλητισμού στην πόλη όμως είχαν τεθεί. Ο «Μεσσηνιακός» αντέχει 3 αιώνες τώρα. Με δωρεά του δήμου απέκτησε το αρχαιότερο γήπεδο στην Ελλάδα το 1900 το οποίο αποτέλεσε εφαλτήριο για την τελειοποίησή του στη συνέχεια. Και συνεχίζει να προσφέρει σπουδαία πράγματα στην αθλητική ιστορία της πόλης και της χώρας».
*Ομιλία στην εκδήλωση του «Μεσσηνιακού» για τα 130 χρόνια από τους «προκριματικούς» αγώνες της Φραγκόλιμνας
