Οπως επισημαίνει, οι μαθητές αποτελούν για εκείνη μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης. «Μέσα από τις αγωνίες, τις απορίες, τα όνειρα και τις σιωπές τους ανακαλύπτω κάθε φορά τις πραγματικές ανάγκες της εποχής μας», σημειώνει, ενώ συνοψίζοντας τη συγγραφική της φιλοσοφία τονίζει: «Δεν γράφω μόνο για να αφηγηθώ μια ιστορία, αλλά για να ανοίξω έναν διάλογο με τον άνθρωπο, τη μνήμη, τις αξίες και την ελπίδα».

Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τη φιλαναγνωσία, τον ρόλο του εκπαιδευτικού, τις προκλήσεις της παιδικής λογοτεχνίας στη σύγχρονη εποχή, καθώς και για τη δύναμη των βιβλίων να καλλιεργούν αξίες και να γεννούν προβληματισμό.

Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Οι σπουδές σας εκτείνονται από τη Φιλολογία και την Παιδαγωγική μέχρι τη Συγκριτική Παιδαγωγική, την Εκπαίδευση Ενηλίκων και τη Θεολογία. Με ποιον τρόπο έχουν συνδυαστεί αυτά τα διαφορετικά επιστημονικά πεδία στη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής και συγγραφικής σας ταυτότητας;

Πιστεύω ότι η γνώση δεν είναι ένα άθροισμα διακριτών επιστημονικών αντικειμένων, αλλά ένα ενιαίο πεδίο αναζήτησης του ανθρώπου. Η Φιλολογία μού δίδαξε να αφουγκράζομαι τη δύναμη του λόγου, η Παιδαγωγική να κατανοώ τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η ανθρώπινη προσωπικότητα, η Συγκριτική Παιδαγωγική να βλέπω τον πολιτισμό μέσα από διαφορετικές οπτικές, η Εκπαίδευση Ενηλίκων τη σημασία της δια βίου μάθησης και η Θεολογία την πνευματική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης. Όλα αυτά συνυπάρχουν τόσο στην εκπαιδευτική όσο και στη συγγραφική μου πορεία. Δεν γράφω μόνο για να αφηγηθώ μια ιστορία, αλλά για να ανοίξω έναν διάλογο με τον άνθρωπο, τη μνήμη, τις αξίες και την ελπίδα.

Ως φιλόλογος στη δημόσια δευτεροβάθμια εκπαίδευση, έρχεστε καθημερινά σε επαφή με παιδιά και εφήβους. Πόσο επηρεάζουν οι μαθητές σας, οι σκέψεις και οι προβληματισμοί τους τα θέματα και τους χαρακτήρες των βιβλίων σας;

Οι μαθητές αποτελούν για μένα μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης. Μέσα από τις αγωνίες, τις απορίες, τα όνειρα και τις σιωπές τους ανακαλύπτω κάθε φορά τις πραγματικές ανάγκες της εποχής μας. Δεν μεταφέρω αυτούσιες τις ιστορίες τους στα βιβλία μου, μεταφέρω όμως τον παλμό της γενιάς τους. Οι ήρωές μου κουβαλούν συχνά την ανάγκη των νέων να ακουστούν, να αγαπηθούν, να αναζητήσουν ταυτότητα και νόημα. Η σχολική τάξη είναι για μένα ένα πολύτιμο εργαστήριο ζωής, όπου κάθε ημέρα αναδεικνύει τη θέση ότι η λογοτεχνία οφείλει να συνομιλεί με τον άνθρωπο του σήμερα.

Εχετε ασχοληθεί με πολλά και διαφορετικά είδη γραφής, όπως ποίηση, παραμύθι, ποιητικό αφήγημα και επιστημονικά εγχειρίδια. Τι είναι αυτό που κάθε φορά σας οδηγεί να επιλέξετε ένα συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος για να εκφράσετε μια ιδέα;

Δεν επιλέγω εγώ πάντοτε το είδος. Πολλές φορές το ίδιο το θέμα υπαγορεύει τη μορφή του. Υπάρχουν ιδέες που γεννιούνται ως ποίηση, επειδή απαιτούν συμπύκνωση, εικόνα και σιωπή. Άλλες αναζητούν την αφήγηση ενός παραμυθιού, γιατί μόνο μέσα από τον συμβολισμό μπορούν να αγγίξουν βαθύτερες αλήθειες. Όταν χρειάζεται τεκμηρίωση και επιστημονικός λόγος, η γραφή ακολουθεί διαφορετικούς κανόνες. Για μένα κάθε λογοτεχνικό είδος αποτελεί μια διαφορετική γλώσσα έκφρασης, όμως ο κοινός παρονομαστής παραμένει πάντοτε ο άνθρωπος, η πνευματική του υπόσταση, η αδιάκοπη αναζήτηση νοήματος, η πορεία προς την αυτογνωσία και η βαθιά του σχέση με το Θείο. Η λογοτεχνία, άλλωστε, δεν φωτίζει μόνο την εξωτερική πραγματικότητα, αλλά κυρίως τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, εκεί όπου συναντώνται η ψυχή, η ελευθερία και η ελπίδα.

Παράλληλα με τη συγγραφή, ασχολείστε και με την παρουσίαση και την κριτική βιβλίων. Ποια θεωρείτε ότι είναι τα βασικότερα στοιχεία που οφείλει να εξετάζει ένας βιβλιοκριτικός προτού διατυπώσει την άποψή του για ένα έργο;

Η βιβλιοκριτική προϋποθέτει γνώση, ευθύνη και βαθιά αναγνωστική εμπειρία. Ο κριτικός οφείλει να κατανοήσει τις προθέσεις του συγγραφέα, να αξιολογήσει τη συνοχή της δομής, την ποιότητα της γλώσσας, την πρωτοτυπία της σύλληψης, την αισθητική αρτιότητα και την εσωτερική συνέπεια του έργου. Παράλληλα, χρειάζεται να εντάξει το βιβλίο στο ευρύτερο λογοτεχνικό και πολιτισμικό του πλαίσιο. Η κριτική είναι αναμφισβήτητα, μια τεκμηριωμένη πράξη ερμηνείας, η οποία, με βαθύ σεβασμό απέναντι στον δημιουργό και στο δημιούργημά του, καλείται να αναδείξει τις πολλαπλές όψεις του έργου, να εμβαθύνει στο νόημά του και να διευρύνει τον πνευματικό και αισθητικό ορίζοντα του αναγνώστη

Πώς μπορεί ένας βιβλιοκριτικός να διατηρήσει την αντικειμενικότητά του, χωρίς να χάσει την προσωπική και συναισθηματική του σχέση με το βιβλίο; Και ποια ευθύνη έχει απέναντι τόσο στον συγγραφέα όσο και στον αναγνώστη;

Η απόλυτη αντικειμενικότητα ίσως να μην υπάρχει στην τέχνη, υπάρχει όμως η πνευματική εντιμότητα. Ο βιβλιοκριτικός καλείται να διακρίνει τις προσωπικές του προτιμήσεις από την ουσιαστική αξιολόγηση του έργου. Η συγκίνηση είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται να συνοδεύεται από τεκμηρίωση και επιχειρήματα. Απέναντι στον συγγραφέα έχει την ευθύνη να προσεγγίσει το έργο με σεβασμό και δικαιοσύνη. Απέναντι στον αναγνώστη έχει το χρέος να προσφέρει μια αξιόπιστη και ειλικρινή ανάγνωση, που θα λειτουργήσει ως γέφυρα και όχι ως φίλτρο ανάμεσα στον ίδιο και το βιβλίο.

Ποια χαρακτηριστικά πιστεύετε ότι πρέπει να διαθέτει ένα πραγματικά καλό παιδικό βιβλίο; Πώς μπορεί να μεταφέρει αξίες και μηνύματα, χωρίς να γίνεται υπερβολικά διδακτικό ή να υποτιμά τη σκέψη του παιδιού;

Ένα καλό παιδικό βιβλίο οφείλει πρώτα να σέβεται τη νοημοσύνη και την ευαισθησία του παιδιού. Δεν πρέπει να δίνει έτοιμες απαντήσεις, αλλά να γεννά ερωτήματα. Οι αξίες μεταδίδονται ουσιαστικά μέσα από τις πράξεις των ηρώων, τα συναισθήματα και τους συμβολισμούς και όχι μέσα από ηθικολογικές διακηρύξεις. Το παιδί χρειάζεται χώρο για να ανακαλύψει μόνο του το νόημα της ιστορίας. Οταν ένα βιβλίο καλλιεργεί τη φαντασία, την ενσυναίσθηση και την κριτική σκέψη, τότε η παιδαγωγική του αξία προκύπτει φυσικά και αβίαστα.

Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο ρόλος του σχολείου και του εκπαιδευτικού στην καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας; Ποιες δράσεις θα μπορούσαν να βοηθήσουν τα παιδιά να αντιμετωπίσουν το βιβλίο ως πηγή χαράς και όχι ως σχολική υποχρέωση;

Η ταπεινή μου γνώμη είναι ότι η φιλαναγνωσία δεν διδάσκεται. Αντίθετα, καλλιεργείται μέσα από τη χαρά της ανακάλυψης. Ο εκπαιδευτικός οφείλει να λειτουργεί ως εμψυχωτής και όχι ως εξεταστής της ανάγνωσης. Λέσχες βιβλίου, δημιουργική γραφή, θεατρικές αναγνώσεις, συναντήσεις με συγγραφείς, εικονογράφηση ιστοριών και διαθεματικές δράσεις μπορούν να μετατρέψουν το βιβλίο σε προσωπική εμπειρία. Όταν το παιδί συνδέσει την ανάγνωση με τη συγκίνηση, τη δημιουργία και τον διάλογο, τότε το βιβλίο παύει να είναι σχολική υποχρέωση και γίνεται συνοδοιπόρος ζωής.

Σε μια εποχή κατά την οποία τα παιδιά περνούν μεγάλο μέρος του χρόνου τους μπροστά σε οθόνες και συνηθίζουν στη γρήγορη εναλλαγή εικόνων, πώς μπορούμε να τα φέρουμε πιο κοντά στη λογοτεχνία και στη βαθύτερη ανάγνωση;

Οι οθόνες δεν θεωρώ ότι αποτελούν τον αντίπαλο του βιβλίου. Ο πραγματικός αντίπαλος είναι η απουσία ουσιαστικών εμπειριών ανάγνωσης. Χρειάζεται να παρουσιάσουμε τη λογοτεχνία ως μια μορφή προσωπικής περιπέτειας, όπου ο αναγνώστης γίνεται συνδημιουργός του κειμένου. Μπορούμε να αξιοποιήσουμε ακόμη και τα ψηφιακά μέσα ως αφετηρία για να οδηγήσουμε τα παιδιά στο βιβλίο. Εκείνο που έχει σημασία είναι να ανακαλύψουν ότι η λογοτεχνία προσφέρει κάτι που καμία οθόνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει, όπως λόγου χάρη τον χρόνο της εσωτερικής συνομιλίας με τον εαυτό μας.

Μέσα από τα βιβλία σας συχνά αναδεικνύονται αξίες, συναισθήματα και προβληματισμοί που αφορούν τα παιδιά. Πώς επιλέγετε τα θέματα που θέλετε να πραγματευτείτε και πόσο σημαντικό είναι για εσάς ένα βιβλίο να λειτουργεί και ως αφορμή για συζήτηση στην οικογένεια ή στο σχολείο;

Τα θέματά μου γεννιούνται από όσα θεωρώ διαχρονικά και ουσιαστικά, όπως τη φιλία, τη διαφορετικότητα, την ευθύνη, τη μνήμη, την αγάπη, την ελευθερία, την αναζήτηση της ταυτότητας. Επιθυμώ κάθε βιβλίο να συνεχίζει να «ζει» και μετά την τελευταία του σελίδα. Αν αποτελέσει αφορμή για έναν γόνιμο διάλογο ανάμεσα σε γονείς και παιδιά ή ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς και μαθητές, τότε θεωρώ ότι έχει εκπληρώσει έναν από τους σημαντικότερους σκοπούς του. Η λογοτεχνία δεν προσφέρει μόνο αισθητική απόλαυση, αλλά δημιουργεί κοινότητες διαλόγου και καλλιεργεί συνειδήσεις.

Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση όταν γράφετε για παιδιά και νέους αναγνώστες; Υπάρχει κάποιο θέμα ή κάποιο νέο βιβλίο που θα θέλατε να εξερευνήσετε συγγραφικά στο μέλλον;

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να παραμείνω απολύτως ειλικρινής απέναντι στον νεαρό αναγνώστη. Τα παιδιά αναγνωρίζουν αμέσως την προσποίηση και δεν συγχωρούν τον επιτηδευμένο λόγο. Η γραφή για αυτά απαιτεί απλότητα, όχι απλοϊκότητα. Βάθος, όχι δυσκολία. Στο μέλλον θα ήθελα να συνεχίσω να διερευνώ ζητήματα που συνδέουν τον πολιτισμό, τη μνήμη, την τεχνολογία και τον άνθρωπο, δημιουργώντας έργα που θα συνομιλούν με τις σύγχρονες προκλήσεις, χωρίς να χάνουν τον ανθρωποκεντρικό τους χαρακτήρα. Πιστεύω ότι η λογοτεχνία οφείλει να διατηρεί πάντοτε ζωντανή την ελπίδα, ιδιαίτερα όταν απευθύνεται στις νέες γενιές.

Η Σοφία Σκλείδα γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι κάτοχος Master Παιδαγωγικής, Master Εκπαίδευσης Ενηλίκων, Master στην Εκπαιδευτική Τεχνολογία & Συμπεριληπτική Εκπαίδευση, Διδακτορικού στην Συγκριτική Παιδαγωγική και Μεταδιδακτορικού διπλώματος στη Θεολογία. Επί του παρόντος, εργάζεται ως εκπαιδευτικός στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και συμμετέχει ενεργά στη δημοσίευση άρθρων σε αξιόλογα επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων.

Εχει οργανώσει πολυάριθμες διεθνείς και εγχώριες λογοτεχνικές εκδηλώσεις και έχει βραβευτεί σε διάφορους διαγωνισμούς. Η συμμετοχή της σε λογοτεχνικές επιτροπές, οι μεταφράσεις λογοτεχνικών έργων και η επιμέλεια συλλογικών εκδοτικών δραστηριοτήτων καταδεικνύουν την αφοσίωσή της στη λογοτεχνική κοινότητα.

Με 28 δημοσιευμένα βιβλία στο ενεργητικό της, συμπεριλαμβανομένων ποιητικών συλλογών, ποιητικών αφηγημάτων, παραμυθιών και επιστημονικών εγχειριδίων, τα έργα της έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, όπως αγγλικά, ιταλικά, ισπανικά, ρουμανικά, αλβανικά, τουρκικά και βεγγαλικά.

Η λογοτεχνική συνεισφορά της κ. Σκλείδα είναι όχι μόνο εκτενής, αλλά και ιδιαίτερα σημαντική. Είναι Αντιπρόεδρος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών και μέλος πολλών λογοτεχνικών, επιστημονικών και πολιτιστικών ενώσεων στην Ελλάδα και το εξωτερικό,  συμμετέχοντας ενεργά σε δράσεις προαγωγής των γραμμάτων, του πολιτισμού και της πνευματικής δημιουργίας.