Κυριακή, 22 Νοεμβρίου 2026 07:45

Ο Ιωάννης Κ. Χασιώτης στην "Ε": «Επιθυμούσα να επιτελέσω ένα χρέος που οφείλω στην Κύπρο και ως Ελλαδίτης και ως ιστορικός»

Γράφτηκε από την

Ο Ιωάννης Κ. Χασιώτης στην "Ε": «Επιθυμούσα να επιτελέσω ένα χρέος που οφείλω στην Κύπρο και ως Ελλαδίτης και ως ιστορικός»

Ο Ιωάννης Κ. Χασιώτης, ομότιμος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου δίδαξε για 43 χρόνια, επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Κύπρου και επίτιμος καθηγητής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, καθώς και αντεπιστέλλον μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας της Ιστορίας της Μαδρίτης, έχει εκτεταμένο ερευνητικό και συγγραφικό έργο.

Το νέο του βιβλίο, «Νήσος χαρίεσσα: Η Κύπρος στον ιδεολογικό και πολιτικό ορίζοντα της Ευρώπης (1571-1878)», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις University Studio Press, εξετάζει τη θέση της Κύπρου στην ευρωπαϊκή πολιτική σκέψη και διπλωματία από την οθωμανική κατάκτηση του 1570-1571 έως τη βρετανική επέμβαση του 1878. Αξιοποιώντας ιστορικές πηγές και δημοσιεύματα της εποχής, διερευνά πώς το νησί, παρά την οθωμανική κυριαρχία, παρέμεινε επί τρεις αιώνες στο επίκεντρο σχεδιασμών, διεκδικήσεων και ιδεολογικών αντιπαραθέσεων στη δυτική Ευρώπη.

Από τη ναυμαχία της Ναυπάκτου και τις προσπάθειες αμφισβήτησης της νέας κυριαρχίας έως τη σταυροφορική ιδεολογία, τους εμπορικούς ανταγωνισμούς και τις θρησκευτικές αποστολές, η μελέτη καταγράφει την εμπλοκή των ευρωπαϊκών δυνάμεων στην ανατολική Μεσόγειο. Παράλληλα, εξετάζει τις κρίσεις του Ανατολικού Ζητήματος, τους αποικιοκρατικούς σχεδιασμούς και την τελική βρετανική παρουσία. Κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι, παρά την οθωμανική εξουσία, το καθεστώς της Κύπρου παρέμενε στην ευρωπαϊκή σκέψη μια πολιτικά ανοιχτή εκκρεμότητα.

Το βιβλίο απευθύνεται σε ερευνητές και φοιτητές της ιστορίας της Κύπρου και της νεότερης ευρωπαϊκής ιστορίας, καθώς και σε αναγνώστες που μελετούν την οθωμανική κυριαρχία, τη διπλωματία και το Ανατολικό Ζήτημα.

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου, ο Ιωάννης Κ. Χασιώτης μιλά στην «Ε» για την ιστορική διαδρομή της Κύπρου, τις ευρωπαϊκές επιδιώξεις γύρω από το νησί, αλλά και τη διαχρονική γεωπολιτική του σημασία.

Οπως σημειώνει, με τη «Νήσο χαρίεσσα» «επιθυμούσα να καταθέσω, από το ένα μέρος, τους καρπούς των ερευνών μου για την Κύπρο και, από το άλλο, να επιτελέσω ένα χρέος που προσωπικά αισθάνομαι ότι οφείλω στην Κύπρο και ως Ελλαδίτης και ως ιστορικός».

Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Η Κύπρος μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1570-1571 θεωρείται συχνά ότι απομακρύνθηκε από τις μεγάλες πολιτικές και γεωπολιτικές εξελίξεις της Ευρώπης. Πόσο ανταποκρίνεται αυτή η εικόνα στην ιστορική πραγματικότητα και ποια ήταν η θέση του νησιού στους ευρωπαϊκούς σχεδιασμούς;

Αρχικά, αυτή ήταν η εξέλιξη, αλλά δεν έλειψαν τα σχέδια για την ανατροπή του νέου κυριαρχικού καθεστώτος, που εκπονούνταν από μικρές κυρίως ευρωπαϊκές δυνάμεις, όπως π.χ. τη Σαβοΐα και την Τοσκάνη, αλλά ως ανταπόκριση σε αντιτουρκικές πρωτοβουλίες των Κυπρίων, τόσο του νησιού όσο και της Διασποράς.

Υποστηρίζετε ότι η οθωμανική κυριαρχία στην Κύπρο παρέμεινε επί τρεις αιώνες μια ανοιχτή υπόθεση για τη χριστιανοσύνη. Πώς διατηρήθηκε αυτή η αντίληψη και πόσο επηρέασε τις διπλωματικές και πολιτικές επιλογές των ευρωπαϊκών δυνάμεων;

Η εικόνα της «εκκρεμότητας» προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο γίνονταν οι αναλύσεις του Ανατολικού Ζητήματος και ιδιαίτερα του πολιτικού προβλήματος της ανατολικής Μεσογείου: την διατύπωναν σχεδόν μονότονα πολιτικοί στοχαστές και διανοούμενοι, προπάντων εκείνοι που επισκέπτονταν το νησί. Οι εκτιμήσεις τους περνούσαν σταδιακά και σε κύκλους που συνδέονταν με την κεντρική εξουσία, άσχετα αν ως τα μέσα του 19ου αιώνα δεν πέρασαν από τα οράματα και τα σχέδια στην πράξη.

Τι έκανε την Κύπρο τόσο ξεχωριστή περίπτωση για την ευρωπαϊκή πολιτική σκέψη, ώστε να απασχολεί τόσο συχνά τους σχεδιασμούς των Μεγάλων Δυνάμεων, ακόμη και σε περιόδους κατά τις οποίες δεν αποτελούσε άμεση στρατηγική προτεραιότητα;

Σημαντικό τμήμα της κοινωνικής και θρησκευτικής ελίτ της Κύπρου εξακολουθούσε ως τα μέσα του 17ου αιώνα να διατηρεί ανοιχτούς τους ιδεολογικούς διαύλους με τη ρωμαιοκαθολική Δύση, σε μια προσπάθεια να προκαλέσει την επέμβασή της για την απαλλαγή του νησιού από την οθωμανική «τυραννία». Επενεργούσαν βέβαια και καθαρά δυτικοευρωπαϊκοί παράγοντες, όπως η νοσταλγία και η ιδεολογική χρήση του «λαμπρού» φραγκικού παρελθόντος (πάντοτε σε σύγκριση με το δύσμοιρο οθωμανικό παρόν), αλλά και οι φιλοδοξίες Ευρωπαίων ηγεμόνων, που, μέσω των διεκδικήσεών τους για το «στέμμα της Κύπρου», επιζητούσαν τη δυναστική τους αναβάθμιση στην ευρύτερη ευρωπαϊκή πολιτική κονίστρα. Ολα αυτά προκαλούσαν το ενδιαφέρον των Ευρωπαίων πολιτικών στοχαστών, αλλά και κοινωνικών και θρησκευτικών κύκλων, οι οποίοι, για ποικίλους λόγους, προέβαλλαν την Κύπρο ως ιδανικό στόχο των επίδοξων χριστιανών κατακτητών της.

Η ευρωπαϊκή εικόνα για την Κύπρο διαμορφωνόταν σε μεγάλο βαθμό από περιηγητές, διπλωμάτες, ιεραποστόλους, στρατιωτικούς και συγγραφείς. Πόσο αξιόπιστες ήταν οι περιγραφές τους και σε ποιο βαθμό αντανακλούσαν προκαταλήψεις και πολιτικές σκοπιμότητες της εποχής;

Το μεγαλύτερο τμήμα των παρατηρήσεων των επισκεπτών της Κύπρου προερχόταν από επιτόπια έρευνα ή από την ενημέρωση που τους παρείχαν οι εκεί εγκατεστημένοι Ευρωπαίοι (προξενικοί πράκτορες, μισιονάριοι, έμποροι κ.λπ.), αλλά και ντόπιοι πληροφοριοδότες. Η εικόνα αυτή δεν αλλάζει ακόμα και στις περιπτώσεις που μερικά δεδομένα, κυρίως δημογραφικά, προέρχονταν από προγενέστερες έντυπες περιγραφές του νησιού, που είχαν ήδη κυκλοφορήσει στην Ευρώπη και τις οποίες συμβουλεύονταν όσοι επιθυμούσαν να ταξιδέψουν στην ανατολική Μεσόγειο.

Οι διεκδικήσεις για την Κύπρο συνδέονταν συχνά με τη θρησκευτική αλληλεγγύη, την προστασία των χριστιανικών πληθυσμών και την ανάκληση του σταυροφορικού παρελθόντος. Πού τελείωνε η ιδεολογική και θρησκευτική επιχειρηματολογία και πού άρχιζαν τα πραγματικά γεωπολιτικά συμφέροντα;

Οι όψιμοι οραματιστές νέων «σταυροφοριών» στην τουρκοκρατούμενη Ανατολή δεν έλειπαν· αλλά οι σοβαρότεροι σχεδιασμοί τους συνδέονταν κατά κανόνα με την πολιτική των κρατών από τις οποίες προέρχονταν ή με ποικίλες φιλοδοξίες προπαγανδιστικού, προσηλυτιστικού και, σε τελευταία ανάλυση, αποικιοκρατικού χαρακτήρα. Πάντως, όλοι σχεδόν οι σχεδιασμοί αυτοί κατέγραφαν την Κύπρο ως ενδιάμεσο κρίκο ή εφαλτήριο για την επέκταση των ενδιαφερόμενων ευρωπαϊκών δυνάμεων προς τη Συρία, τον Λίβανο και την Αίγυπτο. Και αυτό τελικά έγινε με τους Βρετανούς για την Αίγυπτο το 1882, λίγα δηλαδή χρόνια μετά την επέμβασή τους στην Κύπρο.

Από τον 18ο αιώνα, οι εκθέσεις των ευρωπαϊκών προξενείων αποτελούν σημαντική πηγή πληροφόρησης για την Κύπρο. Τι αποκαλύπτουν για την κοινωνική και οικονομική ζωή του νησιού και πόσο επηρέαζαν τις αποφάσεις των κυβερνήσεων που εκπροσωπούσαν;

Οι προξενικές εκθέσεις δίνουν καταρχήν σχετικά σαφή εικόνα για την κατά περιόδους παραγωγή, το εμπόριο, την κοινωνική κατάσταση και τις υγειονομικές συνθήκες που επικρατούσαν στο νησί ή ακόμα και για εσωτερικές, κοινωνικές κυρίως, αναταραχές. Δεν λείπουν επίσης και οι καθαρά πολιτικές ειδήσεις. Η αποτελεσματικότητα των προξενικών εκθέσεων εντοπίζεται κυρίως στην οικονομική τακτική των κυβερνήσεων που εκπροσωπούσαν και λιγότερο ή καθόλου στην ανατολικομεσογειακή τους πολιτική (με ελάχιστες, μολονότι σημαντικές, εξαιρέσεις). Οπωσδήποτε επηρέαζαν την κοινή γνώμη, όταν δημοσιοποιούνταν. Μεγάλο μέρος π.χ. των πληροφοριών για τα τραγικά γεγονότα στην Κύπρο κατά την Ελληνική Επανάσταση, που καταγράφτηκε σε προξενικά έγγραφα, διοχετευόταν τακτικότατα στον ευρωπαϊκό Τύπο. Το γεγονός αυτό συνέβαλε στις προσπάθειες των ίδιων των προξένων να αποτρέψουν, επικαλούμενοι τη θέληση των κυβερνήσεών τους, τη σφαγή και τον εξισλαμισμό ενός αξιομνημόνευτου τμήματος των διωκόμενων Κυπρίων ή να διευκολύνουν την καταφυγή και τη φιλοξενία τους στη Δύση.

Η βρετανική ανάληψη της διοίκησης της Κύπρου το 1878 αποτέλεσε τομή στην ιστορία του νησιού. Ήταν μια εξέλιξη που προετοιμαζόταν μέσα από τις προηγούμενες ευρωπαϊκές διεκδικήσεις ή κυρίως αποτέλεσμα των νέων συσχετισμών δυνάμεων στην ανατολική Μεσόγειο;

Η παραδοσιακή ιστοριογραφική προσέγγιση, που στηρίχτηκε κυρίως σε διπλωματικές πηγές, τείνει να δείξει τη στροφή των Βρετανών προς την Κύπρο ως γεωπολιτικό στρατήγημα της τελευταίας στιγμής, συγκεκριμένα του Μαΐου του 1878. Στο οικείο κεφάλαιο του βιβλίου προσπαθώ να δείξω ότι η ιδέα της επέμβασης, ειδικά των Βρετανών, ήταν κατά πολύ παλαιότερη, τουλάχιστον από την εποχή της εκστρατείας του Βοναπάρτη στην Αίγυπτο (1798-1800), άσχετα αν αυτή συνδυαζόταν με τη γειτονική Εγγύς και Μέση Ανατολή. Κατόπιν, το ζήτημα επανήλθε στη διπλωματική επικαιρότητα, αρχικά με τις δυο τουρκοαιγυπτιακές κρίσεις (1831-1833, 1839-1841) και στη συνέχεια με το άνοιγμα της διώρυγας του Σουέζ (1859-1869). Και στις δυο αυτές περιπτώσεις η Μ. Βρετανία υπερφαλάγγισε τη Γαλλία, καταλαμβάνοντας πρώτα την Κύπρο και στη συνέχεια μετατρέποντας την Αίγυπτο σε de facto προτεκτοράτο της.

Η μελέτη καλύπτει περισσότερους από τρεις αιώνες κυπριακής ιστορίας. Ποιες ιστορικές σταθερές αναδεικνύονται μέσα από αυτή τη μακρά διαδρομή και ποιες εξακολουθούν να επηρεάζουν τη θέση της Κύπρου στη διεθνή πολιτική σκηνή;

Η βασική ιδέα που διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο είναι ότι η οθωμανική κυριαρχία στην Κύπρο, επειδή αποδείχτηκε καταστροφική για τα συμφέροντα -οικονομικά και γεωπολιτικά- της χριστιανικής Ευρώπης, έπρεπε με κάποιον τρόπο να τερματιστεί. Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι σε αρκετές δυτικές πηγές που συμβουλεύτηκα, η Κύπρος σπάνια αναφέρεται ως «οθωμανικό έδαφος» ή -ακόμα λιγότερο- ως «οθωμανική Κύπρος», αλλά ως «υποκείμενη στον σουλτάνο» (subject to the Grand Signior), «υπό την κυριαρχία των Τούρκων» (subject to the Turks), «κατεχόμενη από τον σουλτάνο» (que la possede il Turco), «κάτω από τη σουλτανική τυραννία» (debaxo de la tyranía del Gran Turco), «προς το παρόν υπό τουρκική διοίκηση» (al presente sotto il governo e dominio del Turco) ή, για να χρησιμοποιήσω μια φράση του 1832, του συχνά ευμενούς προς τους Οθωμανούς Alphonse de Lamartine, «η Κύπρος ακόμα υπάγεται στους Οθωμανούς» (Chypre est encore aux Turcs).

Εχετε συνδέσει σημαντικό μέρος της επιστημονικής σας πορείας με την Κύπρο, τόσο μέσα από την έρευνα όσο και από τη διδασκαλία σας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Πώς διαμόρφωσε αυτή η μακρόχρονη σχέση την προσωπική και επιστημονική σας προσέγγιση στην ιστορία του νησιού;

Το αρχικό (και διαχρονικό, θα έλεγα) πεδίο των ερευνών μου ήταν οι ιστορικές σχέσεις του ελληνικού κόσμου με τον ευρωπαϊκό, αρχικά κατά τον 16ο και 17ο αιώνα και σταδιακά και κατά τους επόμενους αιώνες. Στις σχέσεις αυτές -πάντοτε με βάση τις πηγές, πρώτα τις αρχειακές και στη συνέχεια και τις έντυπες- η Κύπρος κατείχε σημαντική θέση για τους λόγους που προανέφερα. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δυο αυτόνομες (και μοναδικές) διπλωματικές εκδόσεις ισπανικών πηγών, που επιμελήθηκα, αναφέρονται στην Κύπρο. Μετά την ίδρυση του Πανεπιστημίου της Κύπρου, κλήθηκα να διδάξω ως επισκέπτης καθηγητής· και τελικά δίδαξα εκεί για έξι εξάμηνα, όπου βέβαια είχα και την τύχη να συνεργαστώ με μερικούς από τους λαμπρότερους Κυπρίους μαθητές που είχα αποκτήσει κατά την 40χρονη διδασκαλία μου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Τελικά, θα μπορούσα να πω ότι με τη Νήσο χαρίεσσα επιθυμούσα να καταθέσω, από το ένα μέρος, τους καρπούς των ερευνών μου για την Κύπρο και, από το άλλο, να επιτελέσω ένα χρέος που προσωπικά αισθάνομαι ότι οφείλω στην Κύπρο και ως Ελλαδίτης και ως ιστορικός.

Στο eleftheriaonline.gr τρέχει διαγωνισμός. Μπείτε στην κλήρωση και κερδίστε το βιβλίο «Νήσος χαρίεσσα» του Ι. Κ. Χασιώτη (εκδ. University Studio Press)