Της Γεωργίας Κοφινά, συγγραφέα-ερευνήτριας γαστρονομίας και εκπαιδευτικού.

Όλα τα Σάββατα της χρονιάς είναι αφιερωμένα στης ψυχές που έχουν φύγει από αυτή την επίγεια ζωή. Αυτό συνδέεται με τον Χριστό που βρισκόταν στον τάφο το Σάββατο μετά την Σταύρωση Του και πριν την Ανάσταση.  Κανονικά όμως υπάρχουν  μόνο δυο Ψυχοσάββατα. Το ένα είναι το Σάββατο πριν την Κυριακή της Αποκρέω, που είναι η προτελευταία Κυριακή πριν την Μεγάλη Σαρακοστή. Το δεύτερο είναι το Σάββατο πριν την Κυριακή της  Πεντηκοστής. Σ’  αυτά τα Ψυχοσάββατα,  η Εκκλησία μνημονεύει όλους τους κεκοιμημένους προγόνους, συγγενείς και αγαπημένους μας, μαζί με όσους βρήκαν απρόσμενο θάνατο σε ξένη γη και θάλασσα, εκείνους που πέθαναν από λοιμώδη ασθένειες, πολέμους, σεισμούς, κατακλυσμούς και θεομηνίες, τους φτωχούς και τους ανήμπορους  που δεν είχαν κάποιον για τους μνημονεύσουν.

Στην λαϊκή παράδοση υπάρχουν και δυο άλλα «ψυχοσάββατα»: το Σάββατο της Τυρινής και το πρώτο Σάββατο της Σαρακοστής. Το Σάββατο της Τυρινής είναι αφιερωμένο στους ασκητές της Εκκλησίας επειδή αγωνίστηκαν με νηστεία, προσευχή και μετάνοια, που αποτελούν ένα παράδειγμα στους πιστούς προς τον αγώνα που θα ασκήσουν τις μέρες της Σαρακοστής. Το δε πρώτο Σάββατο της Νηστείας  είναι αφιερωμένο στο θαύμα των κόλλυβων του Αγίου Θεοδώρου τον Τήρωνα. Το 4^ο αιώνα μ.Χ. ο αυτοκράτορας Ιουλιανός  ο Παραβάτης, που ήταν εναντίον των Χριστιανών, ήθελα να μολύνει πνευματικά τους Χριστιανούς κατά την πρώτη εβδομάδα της Σαρακοστής. Έδωσε εντολή να ραντιστούν όλα τα τρόφιμα της αγοράς της Κωνσταντινουπόλεως με αίμα από ειδωλολατρικές θυσίες για να φάνε οι Χριστιανοί χωρίς να το ξέρουν. Τότε ο Άγιος Θεόδωρος ο Τήρων εμφανίστηκε σε όνειρο στον Πατριάρχη Ευδόξιο και του είπε να προειδοποιήσει τους Χριστιανούς να μην αγοράσουν τίποτα από την αγορά και να βράσουν σιτάρι (κόλλυβα) για να τρώνε εκείνες τις μέρες.

Από τότε τα κόλλυβα έχουν έντονο θεολογικό συμβολισμό στην Εκκλησία.  Συμβολίζουν το θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού γιατί ο κόκκος του σιταριού θάβεται στο χώμα αλλά ξαναγεννιέται με νέα ζωή. Η λέξη κόλλυβα έρχεται από την αρχαία Ελληνική λέξη κόλλυβος που αναφέρεται στο μικρό νόμισμα ή μικρό κομμάτι μικρής αξίας. Με το πέρασμα του χρόνου χρησιμοποιήθηκε να δηλώσει μικρούς κόκκους σιταριού ή μικρά τεμάχια τροφής. Για αυτό τον λόγο τα κόλλυβα μοιράζονται σε μικρές ποσότητες  στα μνημόσυνα.

Παραδοσιακά τα κόλλυβα αποτελούνται από εννέα υλικά που το καθένα έχει ιδιαίτερο συμβολισμό.

1. Το στάρι: το σώμα του Χριστού που θάφτηκε στο χώμα και αναστήθηκε όπως το στάρι θάβεται στο χώμα και παράγει νέα ζωή.
2. Η ζάχαρη: η γλυκύτατα του Παραδείσου.
3. Το ρόδι: η λαμπρότητα του Παραδείσου και την γονιμότητα της νέας ζωής.
4. Η φρυγανιά: το ελαφρύ χώμα που σκεπάζει τους κεκοιμημένους.
5. Οι σταφίδες: ο Άμπελος που είναι ο Χριστός.
6. Ο μαϊντανός: «τόπο χλοερό» που αναφέρεται στο τροπάριο του μνημόσυνου.
7. Τα μπαχαρικά: το άρωμα και το μύρο του Χριστού.
8. Αμύγδαλα ασπρισμένα: τα γυμνά λευκά οστά.
9. Τα κουφέτα: τα οστά που μένουν αναλλοίωτα.

Τα σημαντικότερα μνημόσυνα του θανούντα γίνονται σε τρεις, εννέα και σαράντα μέρες μετά την κοίμηση του. Το μνημόσυνο της τρίτης μέρας συνδέεται με την τριήμερη Ανάσταση του Χριστού μετά την Σταύρωση. Τα «εννιάμερα» έχουν σχέση με τον αριθμό «9»  που συμβολίζει  τις εννέα αγγελικές τάξεις, στις οποίες προσευχόμαστε να καταταγεί η ψυχή στο Παράδεισο. Το «σαρανταήμερο» μνημόσυνο έχει την σχέση με την Ανάληψη του Χριστού.

Υπάρχει η συνήθεια να φέρνουν Πρόσφορο στην εκκλησία μαζί με τα κόλλυβα. Από αυτό το Πρόσφορο, ο ιερέας βγάζει ένα κομμάτι στην Προσκομιδή και μνημονεύει τα ονόματα των αγαπημένων κεκοιμημένων. Είναι μια προσφορά αγάπης των ζώντων προς το Θεό στην μνήμη των κεκοιμημένων.