Αφορμή για το παρόν άρθρο στάθηκε η εισοδηματική καθίζηση της Πελοποννήσου, όπως την αποτυπώνει με αριθμούς η μελέτη του ΙΟΒΕ - μια περιοχή που μένει σταθερά στον πάτο, την ώρα που η Αττική και λίγες ακόμη απομακρύνονται και η ψαλίδα 2015–2025 ανοίγει. Η ίδια η λέξη του τίτλου, «καθίζηση», είναι αποκαλυπτική. Στη γεωλογία, το έδαφος υποχωρεί όταν από κάτω του έχει αδειάσει κάτι. Η Πελοπόννησος δεν βούλιαξε μόνη της, το υπέδαφός της το άδειασαν δεκαετίες επιλογών.
Αφετηρία, το αθηνοκεντρικό μοντέλο, που συγκέντρωσε στην πρωτεύουσα βιομηχανία, υπηρεσίες και ευκαιρίες, αντιμετωπίζοντας την περιφέρεια ως δεξαμενή ανθρώπων και πόρων. Η πιο εύγλωττη χαμένη ευκαιρία - Οι Ολυμπιακοί του 2004 - μια χώρα που κρατά την Αρχαία Ολυμπία επέλεξε να τους κρατήσει σχεδόν όλους στην Αθήνα, αντί να κάνει την Πελοπόννησο διεθνές προπονητικό κέντρο ολυμπιακών αθλημάτων, με υποδομές που θα έμεναν ενεργές για γενιές.
Ακολούθησε η διάλυση των συνδυασμένων μεταφορών - πρώτα σώπασε ο σιδηρόδρομος, έπειτα υποβαθμίστηκε το λιμάνι της Καλαμάτας, το νοτιότερο της ηπειρωτικής Ελλάδας, που αντί για στρατηγική υποδομή αντιμετωπίστηκε ως «φιλέτο» ή μαρίνα. Η υποβάθμιση μιας υποδομής δεν αποδεικνύει ότι δεν χρειάζεται - αποδεικνύει μόνο ότι κάποιοι επέλεξαν να μην την αναπτύξουν.
Ίδια λογική και στον πολιτισμό - στο αθηνοκεντρικό μοντέλο αντιμετωπίστηκε ως προνόμιο του κέντρου, ενώ στην περιφέρεια καλλιεργήθηκαν νοοτροπίες που κατέστρεψαν τον τοπικό μας πολιτισμό - άλλοτε για να «δείξουμε ότι είμαστε Ευρωπαίοι», άλλοτε για μερικές θέσεις πάρκινγκ. Κι όταν κάποιοι συλλάβιζαν τη λέξη «εμπορική πολεοδομία» - λ.χ. για το ιστορικό κέντρο - η απάντηση ήταν αφοριστική: «μα έχουμε καπιταλισμό», όλα επιτρέπονται. Έτσι η πολιτιστική φτώχεια συμβάδισε με την εισοδηματική. Στα χωριά, τα καφενεδάκια έγιναν καφέ-μπαρ, τα κουζινάκια τους απέκτησαν ιταλικά πλακάκια αντί για λαδομπογιά — και στο τέλος έδεσε το γλυκό της απαξίωσης με τα μηχανάκια POS.
Ο μιμητισμός, η κουλτούρα του δήθεν - τέλος πολιτισμού στην Καλαμάτα, φάσκελα στα χωριά. Μα αφού το έκανε το αθηνοκεντρικό κράτος - ή μια άλλη ευρωπαϊκή πόλη που περάσαμε για ένα διήμερο ή την είδαμε στην τηλεόραση - γιατί όχι κι εμείς, οι περισσότερο Ευρωπαίοι… Τίποτα από τον δικό μας πολιτισμό δεν έχει αξία…
Πάνω σε αυτό ήρθε η ανθρώπινη αιμορραγία - πελατειακοί διορισμοί και μετεγκατάσταση των νέων στην Αθήνα στέρησαν από τον τόπο τις νεαρές ηλικίες. Το δημογραφικό δεν είναι η αιτία· είναι το αποτέλεσμα — και πληρώνεται πρώτα στα μικρά χωριά, εκεί που σβήνουν το καφενείο, η μπακαλοταβέρνα, το σχολείο. Άδεια χωριά, ασφυκτικά γεμάτες πόλεις· κι όσο αδειάζει η ύπαιθρος, τόσο πληθαίνουν οι φωτιές. Γι’ αυτό και η νέα ΚΑΠ οφείλει να γίνει οξυγόνο για ζωντανές κοινότητες.
Η ευθύνη βαραίνει όλους όσους κυβέρνησαν - μια απλή «πίτα», χρωματισμένη ανά χρόνια διακυβέρνησης, θα έδειχνε ότι το μερίδιο της φθοράς το μοιράζονται όλοι. Και σήμερα ζούμε ένα οξύμωρο - ο χωροταξικός σχεδιασμός δεν έχει ολοκληρωθεί, και παρόλα αυτά σχεδιάζονται επενδύσεις μέσω Fast Track - αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού, με την τοπική κοινωνία ως παθητικό αποδέκτη. Δεν λέμε «όχι» στην επένδυση· λέμε «αποδείξτε το», με τεκμηριωμένα και ελέγξιμα τοπικά οφέλη.
Σ’ αυτόν τον κατήφορο έχουμε ευθύνη όλοι μας - περισσότερο όσοι βρέθηκαν στα κέντρα εξουσίας. Έχει όμως τις δικές της και η τέταρτη εξουσία, αγαπητέ αρθρογράφε Θανάση Λαγέ. Το δημοσίευμά σου θέτει σωστά το πρόβλημα· οφείλουμε όμως, και τη συζήτηση για το ποιος και πώς το δημιούργησε. Ποιος γέννησε την υποκουλτούρα του «δώσε και μένα, μπάρμπα, κάτι»; Ποιος καλλιέργησε την απαξίωση του δικού μας πολιτισμού, χάριν μιας δήθεν εξέλιξης που «τα χωράει όλα»;
Κι εδώ η δημοσιογραφία μπορεί να βοηθήσει να αλλάξει η κουλτούρα. Το εύκολο «όλοι φταίνε, ίδιοι είναι όλοι» δεν είναι ανάλυση· είναι άλλοθι. Χρειαζόμαστε τα καλά παραδείγματα - κι όπου υπάρχουν, να τα αναδεικνύουμε και να τα επιβραβεύουμε.
Η εισοδηματική καθίζηση δεν είναι μοίρα. Ό,τι προκλήθηκε από επιλογές, με επιλογές αντιστρέφεται: λιμάνι-νότια πύλη, επανασύνδεση του σιδηροδρόμου, ζωντανά χωριά, χωροταξικός που ολοκληρώνεται πριν τις επενδύσεις, δημοκρατικές διαδικασίες που σέβονται τον τόπο. Η Πελοπόννησος δεν χρειάζεται οίκτο· χρειάζεται σχέδιο.
ΚΟΚΚΙΝΗ ΓΡΑΜΜΗ
Η «καθίζηση» δεν ήταν ποτέ φυσικό φαινόμενο· ήταν το αποτέλεσμα του να μη γίνει τίποτα. Και η αναστροφή της δεν είναι τεχνικό ζήτημα — είναι βαθιά πολιτική επιλογή.
Αφορμή του παρόντος άρθρου: η διαπιστωμένη εισοδηματική καθίζηση της Πελοποννήσου (μελέτη ΙΟΒΕ, δημοσίευμα του δημοσιογράφου Θαν. Λαγού «Ελευθερία» 13 Ιουνίου 2026 σελ.2)
