Γιατί μας εξουσιάζει το κακό; Γιατί εμείς, οι κυρίαρχοι της Γης, οι προνομιούχοι του σύμπαντος, δεν μπορούμε να αντισταθούμε στην δύναμη του κακού; Ποιο είναι το δέλεαρ που μας κάνει ανίκανους να αντισταθούμε στην εξουσία του; Γιατί είμαστε άπιστοι, λέμε ψέματα, κλέβουμε, είμαστε άπληστοι ή ακόμη και φτάνουμε στο έγκλημα; Σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει το νέο βιβλίο «Η εξουσία του κακού» του Θεόδωρου Λιανού, ομότιμου καθηγητή του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης και πρώην πρύτανη του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Μέσα από τις ιστορίες των ηρώων του, το βιβλίο εξετάζει τη σχέση καλού και κακού, υποστηρίζοντας ότι τα δύο στοιχεία συνυπάρχουν στην ανθρώπινη κοινωνία και βαδίζουν «χέρι-χέρι στο μονοπάτι του χρόνου». Οπως επισημαίνει, ο συγγραφέας, το κακό φαίνεται να κυριαρχεί και να επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την ανθρώπινη ζωή, αν και πάντα υπάρχουν άνθρωποι που αντιστέκονται και δεν υποκύπτουν. Αναφερόμενος στην ελεύθερη βούληση, λέει: «Νομίζω ότι έχουμε ελεύθερη βούληση. Το ερώτημα είναι πόσο ισχυρή είναι και σε ποιους κανόνες ηθικής υποτάσσεται».

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Επίμετρο» και θα παρουσιαστεί το Σάββατο, στις 8 μ.μ. στο Μουσείο Χαρακτικής «Τάκη Κατσουλίδη», Καρατζά 15, στη γενέτειρά του, τη Μεσσήνη.

Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Μετά την αφυπηρέτησή σας από το Πανεπιστήμιο, πώς στραφήκατε στη λογοτεχνία;

Πάντα μου άρεσε να διαβάζω. Ισως να ήταν ένας τρόπος διαφυγής από τις δυσκολίες που όλοι αντιμετωπίζαμε τότε, την δεκαετία του πενήντα. Τότε, οι περισσότεροι διαβάζαμε Ρώσους συγγραφείς, Καζαντζάκη και Καβάφη. Οταν αφυπηρέτησα, και είχα χρόνο χωρίς επείγουσες υποχρεώσεις, σκέφτηκα «Γιατί να μη δοκιμάσω;» Το τόλμησα και μου άρεσε. Είναι μια πολύ απαιτητική και κουραστική διαδικασία που σε αναγκάζει να αυτοαναλύεσαι και να καταλαβαίνεις για τον εαυτό σου, και συνεπώς και για τους άλλους, πράγματα στα οποία ποτέ δεν είχες δώσει προσοχή, αλλά ήταν σπουδαία. Η συγγραφή είναι μια διαδικασία πνευματικής βελτίωσης. Σε τυραννάει, σε στενοχωρεί και ταυτόχρονα σε χαροποιεί.

Υπάρχουν κοινά θέματα που συνδέουν τη “Θανατική ποινή: Τα υπέρ και τα κατά”, το “Ρολόι” και το νέο σας μυθιστόρημα “Η εξουσία του κακού”;

Η «Θανατική ποινή» ως μελέτη, και το «Ρολόι» ως ιστορία που βασίζεται σε πραγματικές καταστάσεις και γεγονότα, έχουν το ίδιο θέμα, δηλαδή την τιμωρία είτε με απόφαση της Δικαιοσύνης είτε με προσωπική εκδίκηση. Η τιμωρία είναι αναγκαία πράξη για την αποκατάσταση της ισορροπίας του ατόμου αλλά και της κοινωνίας.

Τι σημαίνει για εσάς ο τίτλος "Η εξουσία του κακού" και τι θέλετε να εκφράσετε μέσω αυτού;

Ο τίτλος είναι περίληψη του περιεχομένου. Τονίζει ότι στην ανθρώπινη κοινωνία το Κακό κυριαρχεί και σε σημαντικό βαθμό προσδιορίζει την ζωή μας, παρότι υπάρχουν άνθρωποι που αντιστέκονται και δεν υποκύπτουν.

Στο βιβλίο σας περιγράφετε τον άνθρωπο ως τον "κυρίαρχο της Γης" και τον "προνομιούχο του σύμπαντος", ο οποίος όμως καταλήγει αιχμάλωτος των ενστίκτων του. Ποιο είναι τελικά το δέλεαρ που μας μετατρέπει από προνομιούχους του σύμπαντος σε υποχείρια του κακού;

Το δέλεαρ είναι η ευτυχία, ή μάλλον η επιδίωξη της ευτυχίας. Αυτό προσπαθεί να δείξει η ιστορία της κοινωνίας που περιγράφεται στο βιβλίο. Επιδιώκοντας την ευτυχία κάνουμε πράξεις που είναι κακές και έχουν το αντίθετο αρνητικό αποτέλεσμα και για μας και για τους άλλους.

Η παιδεία μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο σε αυτή την «εξουσία του κακού» ή είμαστε βιολογικά προγραμματισμένοι να σφάλλουμε;

Η απάντηση στο ερώτημά σας είναι ότι ισχύουν και τα δύο. Οι μεγάλοι σοφοί, Πλάτων και Αριστοτέλης, έχουν δώσει τις εξής απαντήσεις. Ο Πλάτωνας, αρχικά, υποστήριζε ότι «ουδείς εκών κακός», ότι η κακία είναι αποτέλεσμα άγνοιας. Αργότερα υποστήριξε ότι το κακό είναι «αρρώστια της ψυχής». Ο Αριστοτέλης μίλησε για το αντίθετο του Κακού, δηλαδή για την Αρετή, και υποστήριξε ότι αποκτάται όταν οι πράξεις είναι έχουν ηθικό περιεχόμενο. Με απλά λόγια αυτό που διδάσκουν οι μεγάλοι σοφοί είναι ο άνθρωπος είναι ικανός και για το κακό και για το καλό. Αρκεί να σκεφτεί κανείς τις μεγάλες επιστημονικές κατακτήσεις και τους συνεχείς καταστροφικούς πολέμους με εκατομμύρια αθώα θύματα.

Υπάρχει κάποιος χαρακτήρας που συμβολίζει την ηθική αθωότητα; Πώς παρουσιάζεται;

Στην «Εξουσία του κακού» το «Καλό» είναι η Φιλισία, μια γυναίκα που αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει γύρω της, αλλά παραμένει τίμια και αφιερωμένη στα καθήκοντά της.

Ποιος χαρακτήρας εκφράζει περισσότερο την έννοια της απληστίας ή της βίας; Γιατί;

Αυτός είναι ο Θωμάς, ο άντρας της Φιλίσιας, που είναι αδίστακτος στην πραγματοποίηση των επιθυμιών του. Το ότι η Φιλίσια και ο Θωμας είναι σύζυγοι δείχνει πόσο κοντά, στην ανθρώπινη κοινωνία, είναι το κακό και το καλό. Συνυπάρχουν δίπλα-δίπλα.

Ο έρωτας στο έργο σας λειτουργεί ως δύναμη που παρασύρει τον άνθρωπο στο κακό ή ως καθρέφτης των αδυναμιών του;

Δεν ξέρω τι ακριβώς είναι ο έρωτας. Στην «Εξουσία του κακού» δεν υπάρχει έρωτας του τύπου ‘Ρωμαίος και Ιουλιέτα’. Υπάρχουν, όμως, ερωτικές σχέσεις που βασίζονται είτε στην ηδονή που προκαλείται στη διαδικασία της αναπαραγωγής, είτε συνδυάζονται με άλλα κίνητρα, όπως οικονομική αποκατάσταση, συντροφιά, διατήρηση μιας βολικής κατάστασης κτλ.

Μπορεί ένας άνθρωπος που έχει κάνει κακό να αλλάξει ουσιαστικά;

Αυτή είναι μια ερώτηση στην οποία δεν έχει δοθεί σαφής και ασφαλής απάντηση. Η γνώμη μου είναι ότι μάλλον όχι. Εχουμε παραδείγματα ανθρώπων που δολοφόνησαν, έπεισαν με την συμπεριφορά τους ότι άλλαξαν και μετά πάλι δολοφόνησαν. Ξέρω ότι υπάρχουν άνθρωποι που κάνουν κάτι κακό ή ανήθικο, μετανιώνουν ειλικρινά, ζητούν συγγνώμη και μετά το ξανακάνουν.

Γιατί νιώθουμε αδύναμοι μπροστά στα πάθη;

Διότι είμαστε άνθρωποι και εξ ορισμού είμαστε ένα, δύσκολο να εξηγηθεί, μίγμα παθών που προέρχονται από τις ανάγκες της επιβίωσης, της αναπαραγωγής, της φιλοδοξίας, της διάκρισης κ.α.

Αν ο άνθρωπος «κυριαρχείται» από το κακό, πόσο πραγματικά ελεύθερη είναι η βούλησή του;

Μου θυμίζετε τον τρόπο με τον οποίο, ως μαθητές, κάναμε τον έξυπνο στον καθηγητή των θρησκευτικών, όταν τον ρωτούσαμε «Πώς είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε ότι θέλουμε, αφού ο θεός ξέρει εκ των προτέρων τι θα κάνουμε. Μπορούμε να διαψεύσουμε τον θεό;». Απαντούσε ότι αυτά είναι απαράδεκτα σοφίσματα, αλλά ουσιαστική απάντηση δεν έδινε. Νομίζω ότι έχουμε ελεύθερη βούληση. Το ερώτημα είναι πόσο ισχυρή είναι η βούλησή μας και σε ποιους κανόνες ηθικής υποτάσσεται.

Είναι η εμπιστοσύνη ένδειξη σοφίας ή αναγκαία αυταπάτη για να μπορούμε να ζούμε με τους άλλους;

Πιστεύω ότι η λελογισμένη εμπιστοσύνη είναι ένδειξη σοφίας που στηρίζει την ανάγκη αρμονικής συμβίωσης. Η εμπιστοσύνη στους συμπολίτες μας και στους νόμους αποτελεί προϋπόθεση αρμονικής κοινωνικής ζωής και ανάπτυξης.

Μπορεί ο άνθρωπος να ξεφύγει ποτέ ολοκληρωτικά από τα πάθη του;

Δεν έχω δει, ούτε έχω ακούσει για ανθρώπους χωρίς πάθη. Ανθρωπος χωρίς πάθη σημαίνει άνθρωπος χωρίς ζωή. Οπερ άτοπο.

Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι υπάρχουν και πάθη που βελτιώνουν τις συνθήκες της ζωής μας. Το πάθος της διάκρισης και της δόξας μπορεί να είναι δημιουργικό και ευνοϊκό για το κοινωνικό σύνολο. Σκεφθείτε το πάθος των επιστημόνων για ερεύνα και πόσα καλά έχουν προσφέρει στους ανθρώπους. Από την άλλη πλευρά, σκεφτείτε πόσες αθώες ζωές έχουν χαθεί στους ατελείωτους καταστροφικούς πολέμους. Δυστυχώς, το καλό και το κακό βαδίζουν χέρι-χέρι στο μονοπάτι του χρόνου.

Στην εκδήλωση θα μιλήσουν η Αντωνία Παυλάκου και ο Αγγελος Λάππας, φιλόλογοι και συγγραφείς, ενώ παρέμβαση θα κάνει η πρόεδρος της Ενωσης Μεσσήνιων Συγγραφέων, Νικολίνα Λέκκα. Αποσπάσματα θα διαβάσουν η Αγγελική Ρουμελιώτου, κοινωνική λειτουργός - επιμελήτρια ανηλίκων, η οποία έχει και τον συντονισμό της εκδήλωσης, καθώς και η Αντωνία Παυλάκου. Συμμετέχουν οι μουσικοί Γιάννης Ζέρβας (πιάνο και ακορντεόν) και Δημήτρης Χαρλέπας (τραγούδι και τρομπέτα). Η εκδήλωση πραγματοποιείται με τη συνεργασία του Δήμου Μεσσήνης, της Ενωσης Μεσσήνιων Συγγραφέων και του Συλλόγου των Απανταχού Νησιωτών «Ο Πάμισος».