Μία θέση στον στενό ευρωπαϊκό «πυρήνα» της ελιάς κατέχει η Περιφέρεια Πελοποννήσου, μαζί με την Ανδαλουσία και τη Βαλένθια της Ισπανίας και την Απουλία της Ιταλίας. Τα στοιχεία της Eurostat αποκαλύπτουν όμως και την άλλη πλευρά της εικόνας: η πελοποννησιακή γεωργία στηρίζεται σε πολύ μικρότερο κλήρο από τους βασικούς μεσογειακούς ανταγωνιστές της, ενώ εμφανίζει εξαιρετικά μεγάλη συγκέντρωση στις δενδρώδεις καλλιέργειες και ιδιαίτερα στην ελιά.

Στην Περιφέρεια Πελοποννήσου η μέση χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση ανά εκμετάλλευση είναι μόλις 37 στρέμματα, έναντι 59 στρεμμάτων στη Βαλένθια, 67 στην Απουλία και 178 στην Ανδαλουσία. Ο μέσος αγροτικός κλήρος της Ανδαλουσίας είναι δηλαδή σχεδόν πενταπλάσιος από τον πελοποννησιακό.

Η διαφορά αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την ανταγωνιστικότητα της ελαιοπαραγωγής. Μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις διευκολύνουν τη μηχανοποίηση και τη δημιουργία οικονομιών κλίμακας, την ώρα που ο κατακερματισμένος κλήρος αυξάνει το κόστος και δυσκολεύει τις επενδύσεις.

Μία από τις πιο αγροτικές οικονομίες της ΕΕ

Η σημασία της γεωργίας δεν περιορίζεται στις εκτάσεις. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2023 η Περιφέρεια Πελοποννήσου ήταν μία από μόλις έξι περιφέρειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις οποίες γεωργία, δασοκομία και αλιεία δημιουργούσαν περισσότερο από το 10% της συνολικής ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας. Στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης το αντίστοιχο ποσοστό ήταν μόλις 1,8%. Οι αριθμοί εξηγούν γιατί η πορεία της ελαιοπαραγωγής έχει δυσανάλογα μεγάλη σημασία για την περιφερειακή οικονομία. Μια κακή παραγωγική χρονιά, μια μεγάλη πτώση των τιμών ή μια σημαντική αύξηση του κόστους συγκομιδής δεν αφορά μόνο τους παραγωγούς. Η επίδραση μεταφέρεται στα ελαιοτριβεία, στην τυποποίηση, στις εξαγωγές, στο εμπόριο και τελικά στην τοπική κατανάλωση.

Το μειονέκτημα του μικρού κλήρου

Η Περιφέρεια Πελοποννήσου βρίσκεται επομένως σε μια ιδιόμορφη θέση. Διαθέτει μεγάλη εξειδίκευση στη φυτική παραγωγή, είναι πρώτη ελληνική Περιφέρεια σε έκταση ελαιώνων και βρίσκεται από τη Eurostat στην ίδια ομάδα με τρεις από τις σημαντικότερες ελαιοπαραγωγικές περιοχές της Μεσογείου.

Μπαίνει όμως σε αυτόν τον ανταγωνισμό με μέσο κλήρο μόλις 37 στρεμμάτων, όταν στην Απουλία φθάνει τα 67 και στην Ανδαλουσία τα 178 στρέμματα.

Αυτή ίσως είναι και η μεγαλύτερη πρόκληση για την επόμενη ημέρα της πελοποννησιακής ελαιοκομίας: να δημιουργήσει μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία και να περιορίσει το κόστος παραγωγής μέσα σε ένα περιβάλλον μικρών και κατακερματισμένων εκμεταλλεύσεων.

Για μια Περιφέρεια στην οποία η γεωργία εξακολουθεί να έχει πολλαπλάσιο βάρος από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και η ελιά αποτελεί βασικό πυλώνα της παραγωγής, η ανταγωνιστικότητα του ελαιολάδου δεν είναι απλώς ένα αγροτικό ζήτημα. Είναι ζήτημα ολόκληρης της περιφερειακής οικονομίας.

Τέσσερις περιφέρειες με εξειδίκευση άνω του 90%

Η Eurostat ξεχωρίζει τέσσερις μεγάλες περιφέρειες του ευρωπαϊκού Νότου στις οποίες πάνω από το 90% των αγροτικών εκμεταλλεύσεων είναι εξειδικευμένο στη φυτική παραγωγή: την Περιφέρεια Πελοποννήσου, την Ανδαλουσία, την Απουλία και τη Βαλένθια.

Η ίδια ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία επισημαίνει ότι και στις τέσσερις καταγράφεται σχετικά υψηλός αριθμός εκμεταλλεύσεων εξειδικευμένων στην παραγωγή ελιάς.

Το ποσοστό άνω του 90% επίσης δεν σημαίνει ότι εννέα στις δέκα εκμεταλλεύσεις καλλιεργούν ελιές. Σημαίνει ότι πάνω από εννέα στις δέκα είναι εξειδικευμένες στη φυτική παραγωγή. Μέσα σε αυτή την ομάδα η ελιά έχει ιδιαίτερα ισχυρή παρουσία.

Μόλις 37 στρέμματα στην Περιφέρεια Πελοποννήσου

Η σύγκριση των Απογραφών Γεωργίας του 2020 αναδεικνύει τη μεγάλη διαφορά μεγέθους των εκμεταλλεύσεων.

Στην Περιφέρεια Πελοποννήσου καταγράφηκαν το 2020 68.576 αγροτικές και κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, ενώ η χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση ήταν περίπου 2,56 εκατ. στρέμματα.

Η διαφορά από την Ανδαλουσία είναι τεράστια. Η ισπανική περιφέρεια διαθέτει μέση εκμετάλλευση περίπου 4,8 φορές μεγαλύτερη. Ακόμη και απέναντι στις σαφώς μικρότερες εκμεταλλεύσεις της Απουλίας και της Βαλένθια, ο πελοποννησιακός κλήρος παραμένει αισθητά μικρότερος.

7 στα 10 στρέμματα σε δενδρώδεις καλλιέργειες

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η διάρθρωση της γεωργικής γης.

Από τα περίπου 2,56 εκατ. στρέμματα χρησιμοποιούμενης γεωργικής έκτασης της Περιφέρειας Πελοποννήσου το 2020, τα 1,819 εκατ. στρέμματα καταλαμβάνονταν από δενδρώδεις καλλιέργειες.

Πρόκειται για περίπου 71% της συνολικής χρησιμοποιούμενης γεωργικής έκτασης. Με απλά λόγια, περισσότερα από 7 στα 10 καλλιεργούμενα στρέμματα της Περιφέρειας βρίσκονται κάτω από δέντρα.

Στη Μεσσηνία και τη Λακωνία το παραγωγικό μοντέλο συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την ελιά, ενώ στην Αργολίδα και την Κορινθία σημαντική θέση κατέχουν και άλλες δενδρώδεις καλλιέργειες.

Πρώτη Περιφέρεια της Ελλάδας σε έκταση ελαιώνων

Η κυριαρχία της ελιάς αποτυπώνεται καθαρά και στα νεότερα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ.

Το 2023 η Περιφέρεια Πελοποννήσου διέθετε 1.551.877 στρέμματα ελαιώνων, τη μεγαλύτερη έκταση μεταξύ των Περιφερειών της Ελλάδας. Στην Περιφέρεια αντιστοιχούσε το 23,8% της συνολικής έκτασης ελαιώνων της χώρας. Με άλλα λόγια, σχεδόν ένα στα τέσσερα στρέμματα ελληνικού ελαιώνα βρίσκεται στην Περιφέρεια Πελοποννήσου.

Η παραγωγή είναι συντριπτικά προσανατολισμένη στο ελαιόλαδο. Από τη συνολική έκταση, 1.433.890 στρέμματα ή 92,4% αφορούσαν ελαιώνες για ελαιοποίηση και 117.987 στρέμματα ή 7,6% ελιές επιτραπέζιας χρήσης.

Ο γίγαντας της Ανδαλουσίας

Η σύγκριση με τις άλλες τρεις ευρωπαϊκές περιφέρειες δείχνει πόσο διαφορετικά μεγέθη μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο μεσογειακό παραγωγικό μοντέλο.

Η Ανδαλουσία αποτελεί τον αδιαμφισβήτητο γίγαντα. Το 2020 διέθετε περίπου 16,2 εκατ. στρέμματα ελαιώνων, έκταση μεγαλύτερη από δέκα φορές εκείνη που καταγράφεται τα τελευταία χρόνια στην Περιφέρεια Πελοποννήσου.

Η Απουλία ακολουθεί με περίπου 3,79 εκατ. στρέμματα, ενώ η Βαλένθια διαθέτει περίπου 729.000 στρέμματα ελαιώνων.

*Για Ανδαλουσία, Απουλία και Βαλένθια χρησιμοποιούνται στοιχεία 2020, ενώ για την Περιφέρεια Πελοποννήσου το νεότερο διαθέσιμο στοιχείο της ΕΛΣΤΑΤ είναι του 2023. Για τον λόγο αυτό ο πίνακας αποτυπώνει την τάξη μεγέθους και όχι αυστηρή σύγκριση του ίδιου έτους.

Η απόσταση από την Ανδαλουσία είναι τεράστια σε απόλυτα μεγέθη. Η εικόνα όμως αλλάζει όταν εξετάζεται η συγκέντρωση της γεωργικής παραγωγής. Η Περιφέρεια Πελοποννήσου διαθέτει πολύ μικρότερη συνολική γεωργική έκταση και η ελιά καταλαμβάνει εξαιρετικά μεγάλο μέρος του παραγωγικού της χώρου.