Η ευλογιά, μέχρι πρόσφατα, ήταν μία εξαιρετικά σοβαρή ιογενής εξανθηματική νόσος της παιδικής ηλικίας, πολύ μεταδοτική, με υψηλά ποσοστά θνησιμότητας (10-30%), αλλά και σοβαρών επιπλοκών όπως της τύφλωσης, λόγω της ιογενούς κερατίτιδας που προκαλούσε.
Η νόσος εξαφανίστηκε επίσημα σε όλο τον κόσμο το 1980 (WHO 1984). Η λύση της αντιμετώπισής της ήρθε από την ανάπτυξη εμβολίου που ανοσοποίησε το σύνολο του πληθυσμού, δημιουργώντας ένα τείχος που δεν επέτρεπε τη μετάδοση και συντήρηση του ιού της ευλογιάς.
Η πρώτη αναφορά για πρόληψη από την ευλογιά προέρχεται από την Ινδία και το 1000 π.Χ. Τότε οι Ινδοί θεραπευτές, εμφυσούσαν σκόνη από κρούστες ευλογιάς στη ρινική κοιλότητα ή έξυναν μια βλάβη ευλογιάς και τοποθετούσαν το υλικό υποδόρια στο δέρμα του ατόμου που ήθελαν να ανοσοποιήσουν. Αυτή ήταν και η πρακτική λύση που τελικά, πολλούς αιώνες αργότερα, με το εμβόλιο κατάφερε να απαλλάξει την ανθρωπότητα από την επάρατη νόσο.
Οι επόμενες αναφορές έρχονται από την Κίνα. Η κινέζικη ιατρική περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος παραδοσιακών ιατρικών πρακτικών. Οι δυναστείες Sui και Tang ήταν κινεζικές αυτοκρατορικές δυναστείες που κυβέρνησαν από το 581 έως το 907 μ.Χ. Σε κείμενα της παραδοσιακής κινέζικης ιατρικής αυτής της εποχής υπάρχουν ακριβείς περιγραφές για την ευλογιά. Από αυτές φαίνεται ότι οι Κινέζοι γιατροί, ήταν τότε σε θέση να διακρίνουν τις διαφορές μεταξύ της ανεμοβλογιάς, της ιλαράς και της ευλογιάς. Κατά την εποχή της δυναστείας Ming (1368 – 1644) αλλά και της επόμενης δυναστείας Qing (1644 – 1912), τελευταίας δυναστείας πριν τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, επιβεβαιώθηκε ότι δεν υπήρχε επαναμόλυνση από την ευλογιά, δηλαδή ότι όταν κάποιος επιβίωνε από αυτήν, αποκτούσε ισόβια ανοσία. Η κατανόηση της μετάδοσης της νόσου άνοιξε τον δρόμο για την εφεύρεση του εμβολίου κατά της ευλογιάς στον άνθρωπο.
Η επίσημη ανακάλυψη του εμβολιασμού εναντίον της ευλογιάς, δηλαδή του δαμαλισμού όπως επικράτησε να λέγεται, έγινε το 1796 από τον Βρετανό γιατρό Edward Jenner (1749-1823) που θεωρήθηκε γι’ αυτό ευεργέτης της ανθρωπότητας.
Όμως, πριν από τον Jenner είχαν προηγηθεί δυο πρωτοπόροι Έλληνες γιατροί των αρχών του 18ου αιώνα, που με την παρατήρηση, την πρακτική εφαρμογή της θεωρίας τους και τη δημοσίευση των ερευνών τους άνοιξαν τον δρόμο για την εξάλειψη της σοβαρής ασθένειας της παιδικής ηλικίας.
Ο «ευλογιασμός», ήταν μια πρακτική μέθοδος τεχνητής ανοσοποίησης, που εφαρμοζόταν από την λαϊκή ιατρική για την προστασία από την ευλογιά. Οι θεραπευτές έπαιρναν υγρό (πύον) από φλύκταινες ελαφρά πασχόντων ή ευρισκόμενων στο στάδιο της ανάρρωσης από ευλογιά και το τοποθετούσαν, μετά από σκαριφισμούς, στο δέρμα υγιών παιδιών. Το αποτέλεσμα ήταν να εκδηλώνεται ηπιότερη νόσος και τα παιδιά να αποκτούν ανοσία στην ευλογιά.
Πρώτος ήταν ο Έλληνας ιατροφιλόσοφος Ιάκωβος Πυλαρινός (1659 - 1718) από το Ληξούρι της Κεφαλονιάς, απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Padova, προσωπικός γιατρός μεγάλων προσωπικοτήτων της εποχής του αλλά και γιατρός στην Αρμάδα του Morosini. Αυτός ήταν από τους πρώτους επιστήμονες γιατρούς παγκόσμια, που μελέτησε, εφάρμοσε και προώθησε, τoν «ευλογιασμό». Ο Πυλαρινός, κάπου στη Θεσσαλία, παρατήρησε μια χωρική, που τρίβοντας την πληγή κάποιου προσβεβλημένου από ευλογιά προβάτου, τοποθετούσε το υλικό στο χέρι παιδιών και με αυτόν τον τρόπο επιτύγχανε την ανοσία τους στην ευλογιά. Δηλαδή η χωρική έκανε το ίδιο με αυτό που γινόταν χιλιάδες χρόνια νωρίτερα στην Ινδία αλλά και την Κίνα. Η δύναμη της παραδοσιακής πρακτικής ιατρικής εμφανίστηκε στα μάτια του επιστήμονα γιατρού κι αυτός την αξιοποίησε ανακοινώνοντας, το 1714, τα αποτελέσματα της μελέτης του στο έγκριτο Αγγλικό περιοδικό “Philosophical Transactions” της Royal Society του Λονδίνου:
«Pylarinus, James. M. D. A new and safe method of procuring the small pox by transplantation, lately invented and drawn into use». (Πυλαρινός Ιάκωβος. M. D. Μια νέα και ασφαλής μέθοδος για την εξάλειψη της ευλογιάς με μεταμόσχευση, που επινοήθηκε και τέθηκε σε χρήση πρόσφατα).
Ήταν η πρώτη επιστημονική εφαρμογή του ευλογιασμού (variolatio) και αποτέλεσε την αρχική μέθοδο του δαμαλισμού (vaccinatio), ως προληπτικής μεθόδου εμβολιασμού κατά των πολλών και ενίοτε σοβαρών ασθενειών της παιδικής ηλικίας.
Ταυτόχρονα με τον Πυλαρινό, ακόμα ένας εξαιρετικός Έλληνας γιατρός από τη Χίο, ο Εμμανουήλ Τιμόνης (1669-1718/1720) απόφοιτος κι αυτός της Ιατροφιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Padova, ασχολήθηκε με τον «ευλογιασμό». Ο Τιμόνης άσκησε την Ιατρική στην Κωνσταντινούπολη και έγινε γιατρός στην Υψηλή Πύλη και αρχίατρος του σουλτάνου ενώ παράλληλα συνέχιζε τις σπουδές του στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Το 1703 ανακηρύχθηκε διδάκτωρ και μέλος της Βασιλικής Ιατρικής Εταιρείας του Λονδίνου (Royal Society of London). Εκεί, στις 27 Μαίου 1714. ο Άγγλος φίλος του, γιατρός John Woodward παρουσίασε τις παρατηρήσεις του Τιμόνη για τη μέθοδο του ευλογιασμού. Ο τίτλος της παρουσίασης ήταν:
«An Account, Or History, of the Procuring the Small Pox by Incision, Or Inoculation: As it Has for Some Time Been Practised at Constantinople. Being the Extract of a Letter from Emanuel Timonius ... Dated at Constantinople December, 1713». («Μία πραγματεία ή ιστορία της προλήψεως της ευλογιάς με εντομή ή ενοφθαλμισμό, όπως από καιρό εφαρμόζεται στην Κωνσταντινούπολη. Απόσπασμα της επιστολής του Εμμανουήλ Τιμόνη»).
Και αυτή η εργασία δημοσιεύτηκε το 1714, στο περιοδικό “Philosophical Transactions” vol. XXIX, London 1714- 1716, No 347, σ 393-399, της Royal Society του Λονδίνου.
Οι δυο πρωτοπόροι Έλληνες γιατροί, ήταν ουσιαστικά οι εισηγητές της πρώτης επιστημονικής εφαρμογής του εμβολιασμού για την καταπολέμηση της ευλογιάς, με την μέθοδο του «ευλογιασμού», στις αρχές του 18ου αιώνα. Οκτώ δεκαετίες αργότερα, ο Edward Jenner αξιοποίησε τις παρατηρήσεις τους και κατάφερε με τον δαμαλισμό να δώσει τέλος στο πρόβλημα της ευλογιάς.
