Ενας «ξεχασμένος» σεισμός, είναι ο σεισμός της 6ης Οκτωβρίου 1947 που συγκλόνισε τη Μεσσηνία. Ξεχασμένος γιατί υπάρχουν πλέον ελάχιστοι άνθρωποι με μνήμες από αυτόν, αλλά και γιατί εν μέσω εμφυλίου πολέμου το γεγονός στη συλλογική μνήμη έμεινε στο σκοτάδι. Η «επαναφορά» δεν είναι τυχαία: Εχει να κάνει με την επέτειο των 40 χρόνων από το μεγάλο σεισμό του 1986 και τα όσα ακούστηκαν, αλλά και από το γεγονός ότι πραγματοποιείται αύριο ένα «επιστημονικό εργαστήριο» στην Αθήνα με θέμα «Ρήγματα και μέτωπα: Καταστροφή, ξένη βοήθεια και ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος στη Μεσσηνία». Σύμφωνα με το πρόγραμμα θα πάρουν μέρος οι Βίκυ Κουσκούνα (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Αγγελική Μπαρμπεροπούλου (Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών), Παναγιώτης Ανδριανόπουλος (Αρχείων Τάξις) και Χάρις Μαραντζίδου (Πανεπιστήμιο Κολούμπια).
Η πρόσκληση με το περιεχόμενο είναι χαρακτηριστική του θέματος και ασφαλώς έχει πολλαπλές πολιτικές προεκτάσεις, για τις οποίες δεν είναι του παρόντος να συζητήσουμε. Γράφει λοιπόν: «Τον Οκτώβριο του 1947, η Μεσσηνία επλήγη από σεισμό. Εκείνη την περίοδο, η Ελλάδα βρισκόταν στη δίνη ενός σκληρού εμφυλίου πολέμου και η περιοχή μετατρεπόταν ταχύτατα σε κρίσιμο μέτωπο του παγκόσμιου Ψυχρού Πολέμου. Το εργαστήριο αυτό θα εξετάσει τον σεισμό του 1947 όχι μόνο ως γεωλογικό συμβάν, αλλά και ως μια ανθρωπιστική και πολιτική κρίση. Θα συζητήσουμε τι συμβαίνει όταν μια φυσική καταστροφή πλήττει μια κοινωνία που έχει ήδη δοκιμαστεί από τον πόλεμο. Οι υποδομές δεν αποτελούν ουδέτερο παράγοντα: οι δρόμοι, οι τηλεφωνικές γραμμές, το καθαρό νερό και η ιατρική περίθαλψη λειτουργούν ως μέσα ελέγχου. Το ποιοι λαμβάνουν βοήθεια, ποια χωριά ανοικοδομούνται και ποιοι μένουν αβοήθητοι αποκαλύπτει πολιτικές επιλογές. Στη Μεσσηνία, η πραγματικότητα αυτή περιπλέχθηκε από την άφιξη αμερικανικής βοήθειας στο πλαίσιο του νεοανακηρυχθέντος Δόγματος Τρούμαν. Επιφορτισμένοι με το έργο της ανοικοδόμησης, οι τεχνοκράτες της νεοσύστατης Αμερικανικής Αποστολής Βοήθειας προς την Ελλάδα (AMAG) κλήθηκαν να δράσουν σε μια ασταθή εμπόλεμη ζώνη, καταρτίζοντας σχέδια για την αποκατάσταση ενώ περιβάλλονταν από στρατιωτικές συγκρούσεις. Πώς επηρεάστηκε η επείγουσα ανάγκη για παροχή βοήθειας από τις γεωπολιτικές πιέσεις του Δόγματος Τρούμαν και τη σύγκρουση του εμφυλίου; Φέρνοντας σε επαφή ιστορικούς, αρχειονόμους, γεωλόγους και σεισμολόγους, το εργαστήριο αυτό θα εξετάσει πώς οι άνθρωποι βίωσαν το διπλό τραύμα του εμφυλίου πολέμου και του κατεστραμμένου τοπίου, πώς η πολιτική της ξένης βοήθειας διαμόρφωσε την υλική και κοινωνική ανάκαμψη της μεταπολεμικής Ελλάδας, καθώς και πώς η μελέτη των φυσικών καταστροφών μπορεί να επηρεάσει τη συγγραφή της κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας».*
Πάμε λοιπόν στο «άγνωστο» γεγονός: Στις 6 Οκτωβρίου 1947, σημειώθηκε ένας πάρα πολύ ισχυρός σεισμός μεγέθους 7 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, με επίκεντρο την περιοχή της Πυλία. Συγκλόνισε ολόκληρη τη Μεσσηνία, 3 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και 20 τραυματίστηκαν. Στην Πυλία χτυπήθηκαν 54 οικισμοί όπου καταστράφηκαν 297 σπίτια και 1.310 έπαθαν σοβαρές ζημιές, ενώ υπήρξαν καταστροφές και στην Λακωνία. Το χαρακτηριστικό του σεισμού ήταν η μεγάλη του διάρκεια που έφτασε τα 80 δευτερόλεπτα. Χαρακτηριστικό της σφοδρότητας είναι το γεγονός ότι εκτιμήθηκε πως ήταν στο επίπεδο ΙΧ (9) της κλίμακας Μερκάλι που χαρακτηρίζεται «πολύ καταστροφικός». Από το σεισμό εκτός των ανθρώπινων θυμάτων και των υλικών καταστροφών, προκλήθηκαν κατολισθήσεις στην περιοχή της Πυλίας ενώ σημειώθηκε τσουνάμι στη Μεθώνη.
Την αίσθηση που προκάλεσε ο σεισμός στην πόλη της Καλαμάτας, δίνει δημοσίευμα της εφημερίδας «Θάρρος» την επόμενη ημέρα: «Η Καλαμάτα επέρασε χθες μια νύκτα πραγματικού τρόμου και αγωνίας, με τον σημειωθέντα την 10ην νυκτερινήν ώραν ισχυρότατον και πρωτοφανή δια την Μεσσηνίαν σεισμόν, ο οποίος συνεκλόνισεν εκ θεμελίων ολόκληρον την πόλιν. Ο σεισμός ήταν μακράς διαρκείας και εξεδηλώθη κατ’ αρχάς ως ασθενής, Εφ’ όσον τα δευτερόλεπτά παρήρχοντο, επί τοσούτον η δόνησις καθίστατο ισχυροτέρα δια να αποκορυφωθή μετά το πρώτον λεπτόν, και να μεταβάλη ολόκληρον την πόλιν εις αληθή κόλασιν συγκλονίζουσαν τα πάντα». Η εφημερίδα περιγράφει τον πανικό που ακολούθησε, το ποδοπάτημα στους κινηματογράφους «Τριανόν» και «Εσπερος» που λειτουργούσαν, το σπάσιμο των αγωγών ύδρευσης, την καταστροφή του δικτύου ηλεκτροφωτισμού, ενώ καταγράφει τις πρώτες ζημιές: «Ζημίας ει το κέντρον της πόλεως υπέστησαν η Τράπεζα Αθηνών κατακρημνισθέντος του στηθαίου, το βιβλιοπωλείον Λ. Μακρή, το καμπαρέ «Νιρβάνα» το ξενοδοχείον Μ. Βρεττανία, το οίκημα του πρώην «Ακταίου», ο ιατρείον Σταυρίδη, το οίκημα όπου το κατάστημα ζαχαρωδών Γιαννακόπουλου – Καψαλιάρη κ. α. Σοβαροτάτας ζημίας υπέστη η Ιερά Μητρόπολις Μεσσηνίας. Εις την συνοικίαν των Καλυβίων υπέστησαν μικροζημίας αι οικίαι Κουμούτου, Τσακρή, Οικονομάκου, Τσεπενέκου, Τσαούση και Ντέρου. Εναντι της Μονής Καλογραιών κατέρρευσε η οικία Κ. Λημνιού. Εκ της καταρρεύσεως ετραυματίσθησαν ελαφρώς ο Λημνιός και τα δύο τέκνα του, τα οποία ευτυχώς ανεσύρθησαν εγκαίρως εκ των ερειπίων. Εις τον συνοικισμόν της Αγίας Παρασκευής κατέρρευσεν εν μέρει η οικία Ηλ. Τσόλη. Εις τον Κήπον Εδεμ υπέστη ζημίας η οικία Μπούτου, εντός της οποίας ετραυματίσθησαν ελαφρώς δύο παιδάκια. Μικροζημίας υπέστησαν και οικίαι τινές πέριξ των φυλακών Καρέλια και άλλαι ευρισκόμεναι επί της οδού Μεσσήνης, πέριξ του Δικαστικού Μεγάρου και επί της οδού Ταξιαρχών». Η πρώτη μαρτυρία που είχα ακούσει για το σεισμό, ήταν από αντιστασιακούς κρατούμενους στις φυλακές Καρέλια και οι οποίοι περιέγραφαν τον τρόμο που έζησαν στη διάρκειά του και τις ώρες που ακολούθησαν με την αγωνία ενός δεύτερου σεισμού καθώς βρίσκονταν στριμωγμένοι, οι πόρτες αμπαρωμένες και ακουγόταν ο χαμός που γινόταν στην πόλη.
Εκτεταμένο είναι το ρεπορτάζ της εφημερίδας στις 10 Οκτωβρίου, στο οποίο καταγράφονται οι ζημιές σε ολόκληρη τη Μεσσηνία. Η πρόχειρη αποτίμηση είναι χαρακτηριστική της έκτασης που είχαν οι ζημιές και ασφαλώς είναι ελλιπέστατη καθώς υπήρχαν τεράστιες δυσκολίες επικοινωνίας, γιαυτό και είναι ανισομερής η αναφορά ανάλογα με την περιοχή:
«Κατά χθεσινάς πληροφορίας εκ της υπαίθρου Μεσσηνίας αι μεγαλείτεραι καταστροφαί εκ του σεισμού επροξενήθησαν εις την επαρχίαν Πυλίας, η οποία φαίνεται υπήρξε και το επίκεντρον – τοπικώς – του σεισμού. Εις την περιοχήν αυτήν, εκτός των υλικών ζημιών συνέβησαν και πολλοί τραυματισμοί και καταρρεύσεις οικιών.
Ο τραγικός απολογισμός του σεισμού εις την Πυλίαν, κατά πληροφορίας τας οποίας κατωρθώσαμεν να συγκεντρώσωμεν μέχρι των εσπερινών ωρών της χθες, έχει ως εξής:
Περιφέρεια Μεθώνης: Εις το χωρίον Περιβολάκια κατέρρευσαν 37 οικίαι και πολλαί άλλαι υπέστησαν ρωγμάς, εις Φοινικούντα εκρημνίσθησαν 12, εις Λαχανάδα 5, εις Γριζόκαμπον 6, εις Χωματάδα 10, εις Καλλιθέαν 6, εις Πήδασον 19, εις Ευαγγελισμόν 12. Εις την Μεθώνην κατέρρευσαν 20 αγροικίαι και πολλαί οικίαι κατέστησαν ετοιμόρροποι. Ο συνοικισμός Λούτσα κατεστράφη ολοσχερώς.
Περιφέρεια Κορώνης: Εις Χαρακοποιόν κατέρρευσε η οικία του Ευσταθίου Βασιλοπούλου, εκ των ερειπίων της δε ανεσύρθησαν βαρύτατα τραυματισμένα 5 ανήλικα τέκνα του. Εις Τζαφέρογλι κατερκριμνήσθησαν όλαι σχεδόν αι οικίαι και η καταστροφή είναι ολοκληρωτική. Το σχολείο του χωρίου ημικατεστράφη.
Περιφέρεια Χατζή: Εις Χατζή και Πελεκανάδαν πολλαί οικίαι υπέστησαν ρωγμάς, εις Δάρα κατέρρευσαν 13 οικίαι, εις Βλαχόπουλος οικίαι τινές κατέστησαν ετοιμόρροποι και ετραυματίσθη σοβαρώς ο Ι. Καράμπελας, εις Μανιάκι και Μεταμόρφωσιν πολλαί οικίαι κατέρρευσαν και άλλαι κατέστησαν ετοιμόροποι, εις Χανδρινού κατέρρευσαν 30 οικίαι.
Εις Κορώνην κατέρρευσαν 2 οικίαι και ζημίαι προεκλήθησαν σχεδόν εις όλας, εις Καντιάνικα 2 και πολλαί κατέστησαν ακατοίκοιται, εις Πετριάδες ομοίως, εις Λογγά και Πεταλίδιον μικροζημίαι επροξενήθησαν εις πολλάς οικίας. Εις Μάλταν πολλαί οικίαι κατέστησαν ετοιμόρροποι, κατέρρευσε δε ο τρούλος της εκκλησίας του χωριού.
Περιφέρεια Πύλου: Εντός της πόλεως Πύλου πλείσται οικίαι υπέστησαν ρωγμάς, εις Πισπίσα κατέρρευσαν 30 οικίαι μεταξύ των οποίων και η εκκλησία του χωριού, έτεραι δε 50 κατέστησαν ακατοίκητοι, εις Κουκουνάραν σοβαράς ζημίας υπέστησαν 10 οικίαι, εις Γιάλοβαν εκμηνίσθη κε θεμελίων μια νεόκτιστος οικία και 12 άλλαι κατέρρευσαν, εις Πλάτανον, Καραμανώλι, Φρουτζοκρέμμυδα, Σγράπα, Κορυφάσιον, Ικλαινα και Σχοινόλακα κατέρρευσαν οικίαι τινές και άλλαι υπέστησαν μικροζημίας.
Επαρχία Τρυφυλίας: Εις Χώραν πολλαί οικία υπέστησαν σοβαράς ρωγμάς, εις Φιλιατρά οικίαι και καταστήματα υπέστησαν ζημίας, εις Κυπαρισσίαν και Γαργαλιάνους ομοίως. Ουδέν ανθρώπινο θύμα υπάρχει.
Μεσσηνιακή Μάνη: Ολόκληρος η περιοχή από Αλμυρού μέχρι Αρεοπόλεως, περιλαμβάνουσα τα χωριά Μαντίνειες, Τρικότσοβα, Γαϊτσές, Κάμπον, Βαρούσια, Οροβάν, Δολούς, Παληόχωραν, Κιτριές, Καρδαμύλη, Τσέρια, Εξωχώριον, Λιασίονοβα, Σελίνιτσαν, Στούπα, Νομιτσί, Πλάτσα, Λοσνά, Πολιάνα, Τραχήλα, Λιμένι, Οίτυλον, Αρεόπολιν κλπ. υπέστη ελαφράς ζημίας. Εις Γαϊτσάς υπέστησαν ζημίας αι οικίαι Σωτ. Καραμπατέα και Γαβρ. Ασημακοπούλου, εις Κάμπον αι οικίαι Δ. Κοντράρου και Π. Καρπέτη, εις Σωτηριάνικα κατέρρευσε η οικία Μητσέα και αι λοιπαί υπέστησαν ρωγμάς και άλλας βλάβας. Εις Οίτυλον κατέρρευσαν 15-20 οικίαι. Εις Γιάννιτσαν κατέστησαν ετοιμόρροποι αι οικίαι Κ. Παρασκευά, αφών Πόταρη, Δ, Μάλαμα και Σ, Ρουσάκη. Αλλαι υπέστησαν μικροζημίας.
Επαρχία Μεσσήνης: Εντός της πόλεως Μεσσήνης κατέρρευσαν 2 οικίαι και πολλαί άλλαι υπέστησαν ρωγμάς. Εις Μελιγαλά και ολόκληρον την περιοχήν Ανω Μεσσηνίας εσημειώθησαν ρωγμαί εις οικίας και μεμονωμέναι καταρρεύσεις. Εις Ανδρούσαν όλαι σχεδόν αι οικίαι υπέστησαν βλάβας, πολαί δε κατέστησαν ετοιμόροποι. Εις Καλαμαρά επλήγησαν αι οικίαι Ηρ. Μιχαλοπούλου, Αν. Χριστοπούλου, Γ. Μπουρίκα, Π. Μπουρίκα, Φ. Μιχαλοπούλου, Ν. Κουλέτση, Χρ. Συνάπη, Ι. Μπουρίκα και Δ. Σπηλιωτοπούλου. Εις Ναζήρι των Ι. Δημαρέση, Γ. Κοκκινάκη, Κ. Ανδριανοπούλου, Π. Χριστοφιλοπούλου, Μαριγώς χήρας Κουλέτση, Σπ. Πετροπούλου, Π. Κουτρή, Ν. Παπαδοπούλου, Δ. Κυλότου, Γ. Καστανά, Λ. Τσαρδακλή, Π, Μπαρούτσου, Ι. Σταυροπούλου, Κ. Κωνσταντοπούλου, Ευστ. Πετροπούλου, Αθ. Μιχαλοπούλου και Π. Πανταζή.
Επαρχία Καλαμών: Σημαντικαί ζημίαι εις Θουρίαν (όπου 2 κατοικίαι κατέρρευσαν), Μικρομάνην, Γαρδίκι, Βεΐζαγα, Κουρτσαούσι, Καλάμι, Αντικάλαμον, Λέικα, Ασπρόχωμα κλπ. Σοβαραί ζημίαι εσημειώθησαν εις Γιαννιτσάνικα. Το σχολείον του χωρίου και αι οικίαι Ευαγγ. Ανατολίτου, Αντ. Μπουφέα, Αφών Χειλά και Χρ. Μάλαμα υπέστησαν σημαντικάς βλάβας.
Εις Καλάμας: Σοβαρώταται ζημίαι υπήρξαν και εις την πόλιν των Καλαμών, όπου κατέρρευσαν περί τας 10 οικίας, κατέστησαν ετοιμόρροποι 20-30 και υπέστησαν ρωγμάς ή μικροζημίας άνω των 300.
Το φωτογραφείον και η οικία Αβραμάκου υπέστησαν μεγάλας καταστροφάς. Ομοίως η Ιερά Μητρόπολις Μεσσηνίας. Τα ποτοποιεία Αφων Αγγελοπούλου και Παχή υπέστησαν ζημίας τινάς, το κτίριον της Λαϊκής Σχολής, τα οικήματα όπου στεγάζονται το ξενοδοχείον της Μ. Βρεττανίας, το Εμποροβιομηχανικόν Επιμελητήριον, φαρμακείν Κουτραφούρη, το εμπορικόν αφών Παρθενίου, το ξενοδοχείον Ψώνη, το «Ρεξ», το οδοντιατρείον Σταυρίδη, η Τράπεζα Αθηνών, οι ναοί του Αγ. Νικολάου, Αγίου Ιωάννου, Αγίου Αντωνίου κλπ. Ανάλογοι υπήρξαν αι ζημίαι εις την Παραλίαν. Εις την οδόν Σανταρόζα κατέρρευσαν οι μεσότοιχοι της οικίας του γραμματέως της Εισαγγελίας Π. Πιερράκου και ετραυμάτισαν ελαφρώς την σύζυγον και το τέκνον του. Επισης κατέρρευσαν ο μανδρότοιχος της οικίας του ιερέως Λεμπέση και η ταράτσα της οικίας Ι. Αδαμοπούλου, καθώς και μέρος της καπνοδόχου του εργοστασίου Λιναρδάκη. Το δίκτυον της υδρεύσεως ως διεπιστωθη, ουδεμίαν σοβαρήν βλάβην υπέστη, ενώ σημαντικαί είναι αι ζημίαι εις το δίκτυον ηλεκτροφωτισμού. Ουδένα ανθρώπινον θυμα εσημειώθη.
Περί της εκτάσεως των ζημιών εις τας ανταρτοκρατουμένας περιοχάς και δη εις την Αλαγονίαν, ουδεμία πληροφορία υπήρξε χθες. Εικάζεται ότι και εκεί αι ζημίαι θα είναι σημαντικαί».
Η τελευταία φράση παραπέμπει και στον τίτλο του «επιστημονικού εργαστηρίου» που έδωσε την αφορμή να γραφτεί το σημερινό σημείωμα.
(Στη φωτογραφία από το αρχείο του Χρήστου Αλειφέρη που βρίσκεται στα ΓΑΚ Μεσσηνίας και αναφέρεται στο σεισμό του 1947)
