Έντεκα καλλιτέχνες που εδρεύουν στο Βερολίνο, μαζί με τη φιλοξενούμενη επιτέλεση του Φιλίππου Τσιτσόπουλου, αναπτύσσουν έναν συνειρμικό διάλογο με τον Μπος που δεν επιδιώκει την εικονογραφική του μεταφορά αλλά μια εννοιολογική και ατμοσφαιρική επαναδιαπραγμάτευση του οπτικού του σύμπαντος στο παρόν — γήινη, αισθησιακή, αντιφατική και βαθιά ανθρώπινη.

Ένας περιηγήσιμος κήπος

Η έκθεση δεν αντιμετωπίζει το έργο του Μπος ως ιστορική αναφορά αλλά ως εννοιολογικό πλαίσιο: έναν χώρο όπου η φύση και το σώμα, η ηδονή και η φθορά, η ουτοπία και η δυστοπία διαπλέκονται άρρηκτα. «Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων προσκαλεί τους επισκέπτες να βιώσουν την έκθεση ως έναν περιηγήσιμο κήπο — έναν χώρο γοητείας, αποπροσανατολισμού και στοχασμού», σημειώνει ο επιμελητής Δημήτρης Τζαμουράνης. «Όπως και στο έργο του Μπος, δεν υπάρχει μία και μοναδική ερμηνεία· αντιθέτως, αναδύεται μια πολυεπίπεδη συνιστώσα εικόνων, υλικών και ατμοσφαιρών, που επιτρέπει στην ηδονή και τη δυσφορία, στην ομορφιά και την άβυσσο, να συνυπάρχουν.»
Ο όρος γήινες στον τίτλο τονίζει σκόπιμα την υλικότητα, τη γείωση και τη σωματικότητα. Η γη εμφανίζεται τόσο ως φυσική ουσία όσο και ως μεταφορά — για την προέλευση, τη φθαρτότητα, την οικολογική ευθραυστότητα και την αισθησιακή εμπειρία. Πολλά από τα έργα αντιστέκονται σε εξιδανικευμένες αναπαραστάσεις του σώματος, παρουσιάζοντάς το ως ευάλωτο, υβριδικό, επιθυμούν και κατά στιγμές γκροτέσκο — απηχώντας τη ριζοσπαστική θέαση του Μπος για την ανθρώπινη κατάσταση.

Διάλογος Βορρά-Νότου

Ο γεωγραφικός και πολιτισμικός χώρος μεταξύ Βερολίνου και νότιας Ελλάδας λειτουργεί ως δομικό στοιχείο της έκθεσης. Η Καλαμάτα — διαμορφωμένη από τη γεωργία, τη θάλασσα και το φως — εντείνει την πραγμάτευση της έκθεσης με τη φύση, τις κυκλικές διεργασίες και την ενσώματη αντίληψη. Η έκθεση εκτυλίσσεται ταυτόχρονα ως διάλογος μεταξύ της σύγχρονης καλλιτεχνικής σκηνής του Βερολίνου και του συγκεκριμένου τοπικού πλαισίου της παρουσίασής της, ανοίγοντας ένα πεδίο συντονισμού μεταξύ αστικής σύγχρονης τέχνης και μεσογειακού τοπίου, μυθολογίας και ιστορίας.

Η λακανική ανάγνωση

Στη θεωρητική του βάση, το εγχείρημα στηρίζεται σε μια λακανική ανάγνωση του τριπτύχου, που αναπτύσσεται στο κείμενο του Γιάννη Μήτρου (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Sorbonne Université / INSERM): «Το τρίπτυχο του Μπος δεν απεικονίζει την ηδονή. Απεικονίζει τη δομή της επιθυμίας — που σημαίνει: απεικονίζει μια αδυνατότητα.» Τα τρία φύλλα αντιστοιχίζονται με τα τρία λακανικά μητρώα: το αριστερό φύλλο (Εδέμ) ως Φαντασιακό, το δεξιό (Κόλαση) ως Πραγματικό, και το κεντρικό φύλλο — απέραντος, υπέροχος, εφιαλτικός — ως Συμβολική τάξη στην πλήρη της αμφισημία. Είναι ακριβώς σε αυτό το μεσαίο, αναπαραστατικό μητρώο όπου εργάζονται και οι δώδεκα καλλιτέχνες της έκθεσης.

Οι καλλιτέχνες

Στην έκθεση συμμετέχουν με ζωγραφικά, γλυπτικά, φωτογραφικά και μικτών μέσων έργα οι: Jenny Brosinski, Kerstin Grimm, David Nicholson, Johannes Kahrs (έργα του οποίου ανήκουν στις συλλογές των Centre Pompidou, MoMA και Hammer Museum), Marianna Ignataki (πρόσφατα solo show στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης – Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης / Momus), Jean-Yves Klein, Andrea Stappert, Joachim Elzmann, Stefan Rinck, John Isaacs και ο επιμελητής Δημήτρης Τζαμουράνης.

Καθένας τους επιστρέφει, μέσω διαφορετικών διαδρομών, στο ίδιο πεδίο: το σώμα ως τόπο μη ανηγμένης επιθυμίας, την εικόνα ως πεδίο όπου το υποκείμενο διακυβεύεται. Από τις πολυεπίπεδες, αφαιρετικές επιφάνειες της Brosinski και τα φωτογραφικά πορτρέτα της Stappert, μέχρι τα ιδρυμένα σε πέτρα μεσαιωνικά τέρατα του Rinck και τα παχιά, υπερκαταναλωτικά σώματα του Isaacs, η έκθεση χαρτογραφεί ένα ευρύ φάσμα της σύγχρονης σκηνής του Βερολίνου, ενώ μέσω της Ignataki και του Τζαμουράνη συνδέεται με την ελληνική καλλιτεχνική παράδοση.

Η επιτέλεση του Φιλίππου Τσιτσόπουλου

Φιλοξενούμενο γεγονός της έκθεσης αποτελεί η ζωντανή επιτέλεση του Φιλίππου Τσιτσόπουλου, ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες performance artists της γενιάς του. Σπουδαγμένος στη Θεσσαλονίκη και τη Μαδρίτη, όπου ολοκλήρωσε διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο Complutense για την έννοια της ειρωνείας στην τέχνη, με παρουσία στα Serpentine Gallery, Tate Modern (δύο φορές), Alte Nationalgalerie Berlin, Frieze London και Documenta 13, ο Τσιτσόπουλος έχει διανύσει μια δεκαετή συνεργασία με το εκπαιδευτικό τμήμα του Μουσείου Πράδο της Μαδρίτης. Η επιτέλεση που έχει συλλάβει ειδικά για τον Κήπο δομείται γύρω από τα τρία λακανικά μητρώα και ξεδιπλώνεται στον εκθεσιακό χώρο σε μία πρώτη παρουσίαση κατά τα εγκαίνια, και σε μία δεύτερη ημερομηνία στα τέλη Ιουλίου (ανακοινώνεται προσεχώς). Οι μάσκες της επιτέλεσης, κατασκευασμένες από οργανικά υλικά, φθείρονται σε πραγματικό χρόνο μέσα στην παράσταση — ενσαρκώνοντας την παύση που το Πραγματικό προκαλεί στη Συμβολική τάξη.

Ο επιμελητής

Ο Δημήτρης Τζαμουράνης γεννήθηκε στην Καλαμάτα από οικογένεια ζωγράφων — εικονογράφος ο παππούς, και ο πατέρας του Σωτήρης Τζαμουράνης ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες παραστατικούς ζωγράφους της γενιάς του. Με σπουδές και επί δεκαετίες ζωγραφική παρουσία στο Βερολίνο, ο Τζαμουράνης φέρνει με τον Κήπο στην ιδιαίτερη πατρίδα του τη σκηνή με την οποία εργάζεται καθημερινά, σε έναν συμβολικό γυρισμό που είναι ταυτόχρονα προσωπικός και θεσμικός.

Τα εγκαίνια θα πραγματοποιηθούν την Παρασκευή 29 Μαΐου στις 8 μ.μ.