Η εκδήλωση αποτελεί μέρος των επετειακών δράσεων του Δήμου Καλαμάτας. Οπως επισημαίνει ο συγγραφέας μιλώντας στην "Ε", ο ταμπουράς δεν είναι απλώς ένα μουσικό όργανο. Η ιστορική του διαδρομή ταυτίζεται ουσιαστικά με αυτήν της ελληνικής γλώσσας, με την οποία συμβαδίζει και αλληλοσυμπληρώνεται, αφού ο κύριος ρόλος του είναι να συνοδεύει το τραγούδι. Το έργο γράφτηκε πριν 20 χρόνια, κατά τον Πόλεμο του Λιβάνου. Η έκδοσή του, δύο δεκαετίες αργότερα, οφείλεται στο ενδιαφέρον του Μεσσήνιου εκδότη Κώστα Παπαδόπουλου (εκδ. «Ταξιδευτής») και φέρνει στο φως ένα έργο αντιπολεμικής πνοής, που παράλληλα προσφέρει όμως ιστορικές αναλογίες με τρέχοντα γεγονότα.
Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου
Ο ταμπουράς στο έργο σας περνάει μέσα από τρεις διαφορετικές πόλεις και αιώνες, από τη Βαγδάτη στην Κωνσταντινούπολη και τελικά στην Αθήνα. Τι σας ενέπνευσε να δώσετε σε αυτό το όργανο έναν ρόλο που ξεπερνά τον απλό μουσικό χαρακτήρα και λειτουργεί σαν «κοινό νήμα» της ιστορίας;
Κατ’ αρχάς η φύση και κατασκευή του οργάνου: ένα ταπεινό σχετικά όργανο, με τρεις μόνο χορδές και μουντό ήχο, που κατασκευάζεται από ξύλο φουντουκιάς ή και μουριάς (κάτι που ενδιαφέρει τους Μεσσήνιους!). Παρόλα αυτά, πρόκειται για όργανο με πανάρχαια ιστορία, από τη Μεσοποταμία και την αρχαία Ελλάδα (όπου ονομαζόταν πανδουρίς), που διατρέχει το Βυζάντιο (με την ονομασία θαμπούρα) και τελικά φτάνει στη νεότερη Ελλάδα ως ταμπουράς (μια κοινή λέξη για Έλληνες και ανατολίτες). Η ιστορική του διάρκεια του ταυτίζεται ουσιαστικά με αυτήν της ελληνικής γλώσσας, με την οποία συμβαδίζει και αλληλοσυμπληρώνεται, αφού ο κύριος ρόλος του είναι να συνοδεύει το τραγούδι. Ταυτόχρονα, πηγή έμπνευσης αποτέλεσε και η ύπαρξη του πραγματικού ταμπουρά του Ιωάννη Μακρυγιάννη, που έχει ήδη συντηρηθεί και φυλάσσεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Αθήνας.
Η γλώσσα και οι διάλογοι του βιβλίου είναι ζωντανοί και πιστοί στην εποχή και τους χαρακτήρες. Πώς επιτυγχάνεται αυτή η φυσικότητα χωρίς να κουράζει τον σύγχρονο αναγνώστη;
Προσπάθησα να μιμηθώ τον τρόπο γραφής κάθε εποχής και τόπου, κυρίως βέβαια της Κωνσταντινούπολης του 18ου αιώνα και της μετεπαναστατικής Αθήνας, μελετώντας προσεκτικά, αφενός μεν λογοτεχνικά κείμενα από Φαναριώτες συγγραφείς και αφετέρου τα έργα του ίδιου του Μακρυγιάννη (Απομνημονεύματα - Οράματα και θάματα). Ως προς τη Βαγδάτη του 17ου αιώνα (όπου στήνεται το πρώτο μέρος), άντλησα από ιστορικά κείμενα που αναφέρονται στους πολέμους των Οθωμανών με τη δυναστεία των Σαφαβιδών της Περσίας και μας προσφέρουν αρκετές αναλογίες με τον εξελισσόμενο πόλεμο στη Μέση Ανατολή! Το πιο δύσκολο και απαιτητικό ήταν βέβαια το τρίτο μέρος, όπου χρησιμοποίησα την τεχνική της υφολογικής αναδημιουργίας μέσα από τη μίμηση της ιδιότυπης γλώσσας του Μακρυγιάννη. Αυτό ήταν όμως που, σύμφωνα με τους κριτές του Πανελλήνιου Διαγωνισμού, του χάρισε το πρώτο βραβείο!
Το έργο σας φέρει έντονα αντιπολεμικά και αντιρατσιστικά μηνύματα, ενώ η μουσική του ταμπουρά φαίνεται να αποκτά σχεδόν μεταφυσική διάσταση. Ηταν η πρόθεσή σας να δώσετε αυτή τη συμβολική διάσταση στο όργανο ή προέκυψε κατά τη διαδικασία της συγγραφής;
Το έργο γράφτηκε 20 χρόνια νωρίτερα, στη σκιά μιας άλλης επώδυνης και αιματηρής σύρραξης στη γειτονιά μας: του Πολέμου του Λιβάνου (Ιούλιος-Αύγουστος 2006). Για το θέμα αυτό είχα μάλιστα αρθρογραφήσει στην «Ελευθερία», προσφέροντας ιστορικές και πολιτισμικές ερμηνείες που φτάνουν μέχρι την εποχή της Βίβλου. Η έκδοσή του, δυο δεκαετίες αργότερα, ήταν μάλλον μια σύμπτωση (;), που οφείλεται στο ενδιαφέρον του Μεσσήνιου εκδότη Κώστα Παπαδόπουλου (εκδ. «Ταξιδευτής») για να βγει στο φως ένα έργο αντιπολεμικής πνοής που πρόσφερε όμως ιστορικές αναλογίες με τα τρέχοντα γεγονότα. Στο πλαίσιο αυτό, ο ταμπουράς, ως μουσικό όργανο, δηλ. καλλιτεχνική έκφραση του ανθρώπου, δρα σαν καταλύτης ανάμεσα στα πολεμικά γεγονότα, είτε πρόκειται για την άλωση της Βαγδάτης είτε ακόμα και για τον πόλεμο της εθνικής ανεξαρτησίας, αφού προσφέρει ένα ανθρωπιστικό αντίβαρο στην ανθρώπινη βία και βαρβαρότητα.
Ως διδάκτωρ Εθνομουσικολογίας και γνώστης της λαογραφίας, πώς επηρεάζουν οι επιστημονικές σας γνώσεις και η πρόσβαση σε σπάνιες πηγές όπως φαναριώτικα χειρόγραφα και ξενόγλωσσα κείμενα, τη μυθοπλασία σας;
Αν και πρόκειται για μυθοπλασία, το έργο βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα, τα οποία συμπλέκονται με όσο το δυνατόν αρμονικό και πειστικό τρόπο για να στείλουν στον αναγνώστη άλλο ένα κάλεσμα για καταλλαγή και ειρήνη πέρα από φυλετικές ή θρησκευτικές διαφορές. Οι πηγές από τις οποίες παίρνω τις πληροφορίες είχαν ήδη συγκεντρωθεί και μελετηθεί ενδελεχώς από την εποχή της συγγραφής της διδακτορικής μου διατριβής (τη δεκαετία του 1990!), οπότε υπήρχε ήδη ένα στέρεο πραγματολογικό υπόβαθρο. Όλα αυτά είχαν εντοπιστεί σε διάφορες βιβλιοθήκες και αρχεία των Βαλκανίων, όπως τη Ρουμανική Ακαδημία στο Βουκουρέστι, το Πανεπιστημιακό Ωδείο της Κων/πολης αλλά και διάφορα μοναστήρια του Αγίου Όρους. Αυτά αποτέλεσαν τον καμβά, πάνω στον οποίο απλώθηκε η αφήγηση για τον ταμπουρά, που κατασκευάστηκε στη Βαγδάτη, μεταφέρθηκε στην Πόλη και έφτασε μέχρι την Αθήνα.
Πώς προέκυψε η συνεργασία σας με τις εκδόσεις «Ταξιδευτής» και πού μπορεί κάποιος να βρει το βιβλίο σας;
Η γνωριμία μου με τον Μεσσήνιο εκδότη (και φίλο πια) Κώστα Παπαδόπουλο ανάγεται στα μέσα της δεκαετίας του 2000, όταν εξέδωσε μια μετάφραση που είχα κάνει στο δοκίμιο του μεγάλου Δανού φιλοσόφου Søren Kierkegaard, Τα άμεσα ερωτικά στάδια ή το μουσικό ερωτικό (από το σπουδαίο έργο του Enten - Eller), το οποίο παρουσιάστηκε στο Ινστιτούτο της Δανίας στην Αθήνα (το βιβλίο διανεμήθηκε μάλιστα ως πανεπιστημιακό σύγγραμμα). Πριν δυο χρόνια, εξέδωσε επίσης μια μελέτη μου με τίτλο Εθνική ιδεολογία και λαϊκή έκφραση. Ο «επανασχεδιασμός» του δημοτικού τραγουδιού την εποχή της Μεγάλης Ιδέας. Τέλος, το βιβλίο διατίθεται σε όλα τα μεγάλα βιβλιοπωλεία της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης και μετά την επίσημη παρουσίασή του στην πόλη μας, θα μπορεί να αναζητείται σε κεντρικά βιβλιοπωλεία όπως το βιβλιοπωλείο "Βιβλιόπολις". Υπάρχει βέβαια και η ηλεκτρονική παραγγελία, που συνήθως προσφέρει καλύτερες ευκαιρίες (αν και η τιμή του είναι αρκετά προσιτή).
*Κεντρικός ομιλητής στην εκδήλωση θα είναι ο Κοσμήτορας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών και Πολιτισμικών Σπουδών Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, καθηγητής Γιώργος Ανδρειωμένος, ενώ στο πάνελ των ομιλητών συμμετέχουν: Κατερίνα Μπρέγιαννη, Διεθύντρια Ερευνών στο Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού (ΚΕΙΝΕ) της Ακαδημίας Αθηνών. Μαρία Σταθέα, Φιλόλογος – Συγγραφέας, Μέλος της Ενωσης Μεσσηνίων Συγγραφέων. Κώστας Παπαδόπουλος, Εκδότης (διευθυντής εκδόσεων "Ταξιδευτής"). Γεωργία Ψαραδέλη και Γεωργία Μπατσικούρα, Καθηγήτριες Μουσικής. Γιάννης Πλεμμένος, Διευθυντής Ερευνών στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημία Αθηνών – Συγγραφέας. Τον συντονισμό της εκδήλωσης θα έχει η δημοσιογράφος Μαρία Τομαρά, ενώ την εκδήλωση θα πλαισιώσει μουσικά το σύνολο Παραδοσιακής Μουσικής του Μουσικού Σχολείου Καλαμάτας.
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Ο Γιάννης Πλεμμένος είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Cambridge, με υποτροφία της Βρετανικής Ακαδημίας του Λονδίνου. Έχει διδάξει σε διάφορα ελληνικά πανεπιστήμια (Ιόνιο, Αιγαίου, Κρήτης, Πελοποννήσου, ΕΑΠ), ενώ πρόσφατα εξελέγη Διευθυντής Ερευνών στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Έχει δώσει πολυάριθμες ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό, και διαθέτει περί τις 100 εκτενείς δημοσιεύσεις σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους. Έχει εκδώσει έξι βιβλία σε αθηναϊκούς εκδοτικούς οίκους, έχει επιμεληθεί έξι τόμους για την Ακαδημία Αθηνών και για το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, έχει μεταφράσει αρκετά ξενόγλωσσα δοκίμια, ενώ η διδακτορική του διατριβή έχει εκδοθεί στη Γερμανία (2010). Έχει προσκληθεί σε πολυάριθμες εκπομπές για το BBC Radio3, το Radio Romania, την ΕΡΑ, την ΕΡΤ, τον Σταθμό της Εκκλησίας της Ελλάδος κλπ. Έχει συνεισφέρει σε διεθνή λεξικά και εγκυκλοπαίδειες (Grove Music Online, Oxford Handbook of Orthodox Theology, Μεγάλη Ορθόδοξη Χριστιανική Εγκυκλοπαίδεια κ.ά.). Είναι πρόεδρος της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής στο Διεθνές Συμβούλιο για την Παραδοσιακή Μουσική και τον Χορό (ICTMD), μέλος της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του περιοδικού Journal of Interdisciplinary Music. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του είναι η νουβέλα Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη από τις εκδόσεις «Ταξιδευτής», που παρουσιάστηκε στο 53ο Φεστιβάλ Βιβλίου στο Πεδίο του Άρεως (10/9/2025).
ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη είναι ένα αντιπολεμικό και αντιρατσιστικό διήγημα που βασίζεται σε ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα. Πρόκειται ουσιαστικά για μια τριλογία, που εκτυλίσσεται σε τρεις πόλεις αντίστοιχα: τη Βαγδάτη του 17 ου αιώνα, λίγο πριν ο σουλτάνος Μουράτ την καταλάβει και την καταστρέψει (1638), την Κωνσταντινούπολη του 18ου αιώνα (που εδώ ονομάζεται Σταμπούλ) και την μετεπαναστατική Αθήνα. Αυτό που συνδέει τις τρεις αυτές πόλεις είναι ένα μουσικό όργανο, ο ταμπουράς, που περνάει από χέρι σε χέρι: Από τον Ιρακινό κατασκευαστή του, στους περιστρεφόμενους δερβίσηδες, και τέλος στον Μακρυγιάννη (εξού και ο τίτλος του έργου). Το διήγημα επιλέχτηκε μεταξύ 100 υποψηφιοτήτων και βραβεύτηκε με το Α' βραβείο διηγήματος που προκήρυξε η εφημερίδα "Ημερήσιος Κήρυκας" της Λάρισας σε συνεργασία με τον Πολιτιστικό Οργανισμό του Δήμου Λαρισαίων, την Ένωση Βιβλιοπωλών Λάρισας "Φίλων ο Λαρισαίος" και τον Σύνδεσμο Φιλολόγων Ν. Λάρισας.
(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)
