Μεγάλο μέρος της έρευνας στηρίζεται σε σπάνιο αρχειακό υλικό και σε προσωπικές επιστολές που απέστειλε ο Ιωάννης Καποδίστριας σε διάφορες προσωπικότητες. Οι επιστολές αυτές καλύπτουν την περίοδο από την πρώτη εμφάνισή του στο πολιτικό προσκήνιο της πατρίδας του, της Κέρκυρας, μέχρι τα ξημερώματα της ημέρας που δολοφονήθηκε, στις 27 Σεπτεμβρίου 1831, στο Ναύπλιο. «Στόχος μου ήταν να παρουσιάσω τον Καποδίστρια στις πραγματικές του διαστάσεις, όπως τουλάχιστον αποκαλύπτονται μέσα από τις πηγές, τις οποίες σεβάστηκα στο ακέραιο», λέει ο Λευτέρης Παπακώστας μιλώντας στην "Ε". Τους τελευταίους δύο μήνες έχει πραγματοποιήσει περισσότερες από δέκα παρουσιάσεις των βιβλίων. Η μεγάλη απορία που εκφράζει η πλειονότητα του κοινού είναι γιατί τα παιδιά δεν μαθαίνουν σχεδόν τίποτε για τον Καποδίστρια και το έργο του στο σχολείο, αλλά και γιατί δεν υπάρχουν πλέον τέτοιοι πολιτικοί στην Ελλάδα. Τα βιβλία επιδιώκουν να φέρουν πιο κοντά στον μέσο αναγνώστη την ιστορία της χώρας μας. Να τη μάθει όχι ως απλή απαρίθμηση ιστορικών γεγονότων του παρελθόντος, αλλά ως βάση προβληματισμού για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της εποχής που βιώνει και ως προετοιμασία για το μέλλον. «Όσο δύσκολο κι αν είναι αυτό, εγώ το προσπαθώ. Αν πέτυχα κάτι, θα το δείξει ο χρόνος. Προσωπικά, ελπίζω», καταλήγει ο συγγραφέας.

Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Τι σας ώθησε προσωπικά να γράψετε ένα δεύτερο βιβλίο για τον Καποδίστρια; Ποια ήταν η ανάγκη πίσω από τη φράση “Το άλλο πρόσωπο του Κυβερνήτη”;

Ο λόγος για τον οποίο ασχολήθηκα με τον Ιωάννη Καποδίστρια, σε ένα νέο βιβλίο μου που επιγράφεται  «Ιωάννης Καποδίστριας , το άλλο πρόσωπο του Κυβερνήτη» ήταν η επιθυμία μου να γνωρίσω πρώτα εγώ το πρόσωπο αυτό, που για πολλούς μεγάλους μελετητές της ζωής και του έργου του, όπως είναι ο Κωνσταντίνος Δαφνής ή ο Βερναρδάκης είναι ένα πρόσωπο «άγνωστο».

Και τούτο παρά το γεγονός ότι ο Ιωάννης Καποδίστριας, ως πολιτικός που απασχόλησε τη διεθνή διπλωματία, αποτέλεσε αντικείμενο έρευνας όχι μόνο για τους Έλληνες Ιστορικούς, αλλά για πάρα πολλούς Ευρωπαίους, στη Ρωσία, τη Γαλλία, την Ελβετία, την Ιταλία και αλλού.

Παρά το γεγονός ότι στο πρώτο βιβλίο μου «Ιωάννης Καποδίστριας  Ένας Κυβερνήτης για την Ελλάδα» είχα αναπτύξει λεπτομερώς τη ζωή και το έργο του,  στην παρουσίαση του οποίου με τίμησαν με τις ομιλίες τους οι πρέσβεις της Ρωσικής Ομοσπονδίας Αντρέι Μάσλωφ, της Ελβετίας Χανς Όλσεν και της Κύπρου, καθηγητής Γιώργος Γεωργής, η κυρία Μαρία Ευθυμίου και ο μεγαλύτερος εν ζωή Έλληνας Φιλόσοφος Θεοδόσης Τάσιος, διαπίστωσα ότι υπήρχαν πολλά που θα μπορούσα να γράψω, τα οποία δεν είχα αναφέρει στο βιβλίο αυτό. Τα στοιχεία αυτά  που είναι αποτέλεσμα πολύχρονης έρευνας στις πηγές με βοήθησαν να κατανοήσω  με τρόπο ουσιαστικό πολλές πτυχές της προσωπικότητας του Καποδίστρια, όπως είναι  οι πολιτικές απόψεις του, οι ιδεολογικές τάσεις του ή οι φιλοσοφικές αναζητήσεις του.

Σ’ αυτό το νέο βιβλίο όμως χρησιμοποίησα ως οδηγό μου κατά βάση αρχειακό υλικό, όπως είναι οι άμεσες και έμμεσες πηγές, τα δημόσια και ιδιωτικά έγγραφα, οι επιστολές, οι πάσης φύσεως δημοσιεύσεις που μου έδωσαν τη δυνατότητα να κατανοήσω εμφανέστερα αυτόν τον άγνωστο χαρακτήρα του, για τον οποίο δεν έχει δείξει έντονο ενδιαφέρον η επίσημη ιστοριογραφία. Ένα μεγάλο μέρος σύγχρονων ιστορικών, παραβλέποντας τις συνθήκες της εποχής, επικεντρώθηκε  στην προβολή όλων εκείνων που θεωρούσε αναγκαία για να τεκμηριώσει την άποψη ότι εφόσον αρνήθηκε να εφαρμόσει το σύνταγμα της Τροιζήνας ή έλαβε μέτρα για την επιβολή της τάξης ήταν τύραννος και προσπάθησε να κυβερνήσει μοναρχικά. Η άποψη όμως του κορυφαίου νομικού, καθηγητή Νικόλαου  Πανταζόπουλου, διαφέρει αισθητά, καθώς τόνισε ότι το σύνταγμα με τη μορφή που έλαβε εξυπηρετούσε τη διαιώνιση της τάξης που ασκούσε μέχρι τότε την εξουσία και δεν προσέφερε στον λαό μια εναλλακτική λύση, εφόσον εισήγαγε ένα ανεύθυνο και χωρίς εξουσίες ανώτατο άρχοντα. Αυτό ήταν αδύνατο να το αποδεχτεί ο Καποδίστριας. 

Από τις επιστολές που μελετήσατε, ποιο ήταν το πιο συγκλονιστικό ή αποκαλυπτικό  τεκμήριο που βρήκατε; Και γιατί;

Ολες οι επιστολές αποτελούν ουσιαστικά τεκμήρια που αποκαλύπτουν τόσο την προσωπικότητα του ίδιου του Καποδίστρια, όσο και τα προβλήματα που αντιμετώπισε όταν έφθασε στην Ελλάδα. Και είναι εκατοντάδες αυτές οι επιστολές ή τα τεκμήρια. Χαρακτηριστικό είναι το έγγραφο το οποίο απέστειλε ο πρόξενος της Αυστρίας στην Ελλάδα Πρόκες Φον Ώστεν στο Υπουργείο των Εξωτερικών της χώρας του στη Βιέννη. Το έγγραφο αυτό, με ημερομηνία 31 Ιανουαρίου 1828 αναφέρει:

«Ο Κόμης Καποδίστριας είναι ασφαλώς ο άνθρωπος που χρειάζονταν η Ελλάδα. Ο άνθρωπος που θα επιβάλει τον σεβασμό προς το πρόσωπό του και την υπακοή των άλλων. Δε θα αμφέβαλλε κανείς ότι θέλει μία πλήρη και γρήγορη αποκατάσταση της τάξης στην Ελλάδα και με τον τρόπο που βλέπει κανείς πως καταπιάνεται  μ’ αυτήν ασφαλώς γρήγορα θα αρχίσει η πραγματοποίησή της. Δεν έχω γράψει σ’ όλη μου τη ζωή ένα πράγμα με μια επίσης τόσο πλήρη πεποίθηση….. Έλλειψη χρημάτων και κατάλληλων ανθρώπων για τις θέσεις αποτελούν απειλή σαν μια επικίνδυνη ξέρα, και αν ο Καποδίστριας δεν επιτύχει σ’ αυτό, δε θα οφείλεται τούτο εντελώς στην ικανότητά του. Δεν καταλαβαίνω πώς θα τα βρει με τους Υδραίους και τους Σπετσιώτες. Αν δεν τους πληρώσει είναι υποχρεωμένοι να ληστεύουν. Αν τους πληρώσει πάλι, δεν μπορεί να τους εμποδίσει να ληστεύουν….»

Από αυτό και μόνο το έγγραφο που δημοσίευσε ο καθηγητής Πολυχρόνης Ενεπεκίδης μπορεί χωρίς αμφιβολία να κατανοήσει ο καθένας τις δυσκολίες που περίμεναν τον Κυβερνήτης από τις πρώτες ημέρες της άφιξής του στην Ελλάδα. Και τους λόγους για τους οποίους αναγκάστηκε να λάβει μέτρα που τόσο επικρίθηκαν , όπως και ο ίδιος.

Θεωρείτε ότι ο Καποδίστριας ήταν περισσότερο αυταρχικός ή ευεργετικός ως ηγέτης; Πώς αυτό συνδέεται με το κοινό σήμερα;

Το χρονικό διάστημα που κυβέρνησε ήταν πολύ μικρό για να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα ώστε να τον χαρακτηρίσουμε αυταρχικό ή ευεργετικό. Κυβέρνησε προσπαθώντας να βελτιώσει τις συνθήκες που επικρατούσαν στη χώρα, γιατί ήταν αδύνατο μέσα σε μία κατεστραμμένη και άναρχη χώρα, χωρίς νομική υπόσταση ακόμη, να μπορέσει να δημιουργήσει συνθήκες που θα επέτρεπαν στους θεσμούς να λειτουργήσουν χωρίς πειθαρχία στους νόμους. Για να ανορθωθεί η χώρα ήταν επιβεβλημένο να ισχύσει ένα σύστημα δικαιοσύνης και οι νόμοι να ισχύουν ομοιόμορφα για όλους τους πολίτες. Κάτι τέτοιο όμως δεν ήταν δυνατόν, καθώς λειτουργούσαν τοπικές εξουσίες που ασκούσαν μεγάλη δέσμευση στον λαό. Ο Καποδίστριας κατά συνέπεια για να ανταποκριθεί στις προσδοκίες του λαού ήταν υποχρεωμένος να συγκρουστεί με συγκεκριμένα συμφέροντα, τα οποία αντιτάχτηκαν από την αρχή στην παρουσία του στην Ελλάδα. Για τον απλό λαό όμως η παρουσία του ήταν ευεργετική διότι για πρώτη φορά ενδιαφέρθηκε κάποιος ουσιαστικά για την τύχη και το μέλλον του. Και αυτό δεν είναι κάτι που συναντούμε μόνο εκείνη την εποχή, αλλά σε κάθε εποχή και κοινωνία που ένας τολμηρός μεταρρυθμιστής τολμά να συγκρουστεί με συγκεκριμένες κοινωνικές δομές και συμφέροντα, στην προσπάθειά του να επιτύχει μία κοινωνική αλλαγή προς όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Πώς επηρεάζει την κατανόηση της σύγχρονης Ελλάδας η διαφορετική ανάγνωση του Καποδίστρια που προτείνετε στο βιβλίο;

Σε μεγάλο βαθμό. Τα σημαντικά ιστορικά γεγονότα δεν είναι σωστό να εξετάζονται με βάση τα γεγονότα της στιγμής ή την εικόνα που προβάλλεται κατά περίσταση. Διότι πάντοτε υπάρχει μία ιστορική αλήθεια η οποία δεν είναι ορατή και είναι αναγκαίο για να την προσεγγίσουμε να διεισδύσουμε στις πηγές και στο αρχειακό υλικό, που είναι βέβαιο ότι θα μας αποκαλύψουν μία διαφορετική πραγματικότητα. Για παράδειγμα ένα μεγάλο μέρος των νεότερων ιστορικών εξετάζει τον Καποδίστρια κάτω από την οπτική της άρνησης να εφαρμόσει το Σύνταγμα της Τροιζήνας με το οποίο εξελέγη. Και κάτι τέτοιο είναι φυσικό να προκαλεί την αντίδραση των ανθρώπων της εποχής μας που θεωρούν αδιανόητη τη λειτουργία της πολιτείας χωρίς σύνταγμα. Όμως για να λειτουργήσει ένα σύνταγμα είναι αναγκαίο πρωτίστως να έχει δημιουργηθεί κράτος, με  συγκεκριμένες κοινωνικές δομές και ο λαός να διαθέτει παιδεία και δημοκρατική συνείδηση. Όπως για παράδειγμα ο λαός της Ελβετίας, της οποία το σύνταγμα έγινε  με άμεση τη συμμετοχή του Καποδίστρια. Ιδιαίτερα όμως να είναι ο λαός διατεθειμένος να σεβαστεί τον νόμο της πολιτείας. Κάτι τέτοιο όμως δε συμβαίνει ούτε κατ’ ελάχιστον την εποχή που ο Καποδίστριας ανέλαβε να κυβερνήσει. Για τον λόγο αυτό ο ίδιος έθεσε ως βασικό μέλημα την οργάνωση  των υπηρεσιών του κράτους, την ανάπτυξη της παιδείας, τον αναδασμό της γης και την αποκατάσταση των ακτημόνων ώστε να επικρατήσει, στοιχειώδης έστω κοινωνική δικαιοσύνη, που θα επιτρέψει στο άτομο να λειτουργήσει ως πολίτης ευνομούμενης χώρας.

Γιατί πιστεύετε ότι παραμένει ένα τόσο διχαστικό πρόσωπο μέχρι σήμερα; Τι θα λέγατε σε έναν αναγνώστη που διστάζει να διαβάσει ιστορικά βιβλία γιατί τα θεωρεί “βαριά” ή “ακαδημαϊκά”;

Για ένα μέρος των ιστορικών ή των ασχολούμενων με τα ιστορικά θέματα είναι αλήθεια ότι η παρουσία του του Καποδίστρια διχάζει. Για το μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας  είναι ένα πρόσωπο που συγκινεί με την προσπάθεια και τον αγώνα του να δημιουργήσει συνθήκες που θα επιτρέψουν στο νεοσύστατο κράτος να επιβιώσει. Με τον αγώνα που κάνει να καλύψει την ένδεια σε πρόσωπα ικανά και διατεθειμένα να τον βοηθήσουν. Για την ανιδιοτέλειά του. Όχι πως δεν έκανε λάθη. Θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς κάτι τέτοιο. Όμως αυτά δεν έγιναν από πρόθεση ή στην προσπάθεια να δημιουργήσει ή να εξασφαλίσει συγκεκριμένα συμφέροντα.

Αρκεί να διαβάσει κάποιος λίγες έστω από τις ιστορικές πηγές για να κατανοήσει την αγωνία του, προκειμένου να έχει αίσιο τέλος η προσπάθειά του. Και αυτό ακριβώς το σκοπό υπηρετούν τα δύο βιβλία που παραδίδω στο αναγνωστικό κοινό. Διότι δεν απευθύνονται στην ακαδημαϊκή κοινότητα, αλλά στον μέσο, τον απλό αναγνώστη, που έχει έφεση να μάθει αλλά με απόλυτο σεβασμό στην επιστημονική αλήθεια. Άλλωστε η δική μου πορεία ήταν στη Μέση Εκπαίδευση. Και μάλιστα από επιλογή. Και γνωρίζω πολύ καλά τον τρόπο και τις μεθόδους για τη διάδοση της γνώσης. Όλα τα βιβλία που έχω γράψει έχουν αυτή τη στόχευση. Τη μετάδοση της γνώσης με τρόπο που ο αναγνώστης να μπορεί να την κατανοήσει και να την αφομοιώσει.

Υπάρχει θέμα ή πηγή που δεν συμπεριλάβατε στο βιβλίο αλλά θα θέλατε να το κάνετε σε  επόμενη δουλειά;

Τέτοιο θέμα ή πηγή δεν υπάρχει, με σκοπό να το παρουσιάσω σε ένα επόμενο βιβλίο. Τα δύο βιβλία που έγραψα για τον Καποδίστρια θεωρώ ότι έχουν καλύψει σχεδόν ολοκληρωτικά το θέμα. Εκτός πλέον και αν βρεθούν νέα στοιχεία που θα κάνουν επιβεβλημένη την ενασχόλησή μου με τον Ιωάννη Καποδίστρια για μια ακόμη φορά. Ένα πράγμα δε με απασχόλησε καθόλου. Η αγιοποίηση του Καποδίστρια, όπως επιδιώκεται από μια μεγάλη μερίδα οπαδών του. Ποτέ δε δέχτηκα κάτι τέτοιο. Στόχος μου ήταν να παρουσιάσω τον Καποδίστρια στις πραγματικές  του διαστάσεις, όπως τουλάχιστον αποκαλύπτονται μέσα από τις πηγές, τις οποίες σεβάστηκα στο ακέραιο.

Τι προκαλεί μεγαλύτερη συζήτηση στο κοινό όταν παρουσιάζετε το έργο σας.

Τους τελευταίους δύο μήνες έχω περισσότερες από δέκα παρουσιάσεις των βιβλίων μου και το κοινό που τις παρακολούθησε ήταν περισσότερα από χίλια άτομα. Στο Μέγαρο Μουσικής, στο Δημοτικό θέατρο Πειραιά, σε δήμους, πολιτιστικά κέντρα, ακόμη και σχολεία. Η μεγάλη απορία που υπάρχει στο μεγαλύτερο μέρος από το κοινό αυτό είναι γιατί τα παιδιά δε μαθαίνουν σχεδόν τίποτε για τον Καποδίστρια και το έργο του στο σχολείο ή ακόμα γιατί δεν υπάρχουν πλέον τέτοιοι πολιτικοί στην Ελλάδα.

Βέβαια μεγάλοι πολιτικοί υπήρξαν στον τόπο μας, αλλά και πάλι αυτοί είναι άγνωστοι, πλην ελαχίστων. Δεν γνωρίζει για παράδειγμα το μεγάλο πλήθος τίποτε για τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο, τον Χαρίλαο Τρικούπη, τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, ακόμη και για τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Αυτός ακριβώς είναι και ο στόχος των βιβλίων μου. Να φέρω πιο κοντά στο μέσο αναγνώστη την ιστορία της χώρας μας. Γιατί είναι ανάγκη να τη μάθει. Όχι σαν απαρίθμηση ιστορικών γεγονότων του παρελθόντος, αλλά σαν βάση προβληματισμού για την αντιμετώπιση προβλημάτων της εποχής που βιώνει και προετοιμασία για το μέλλον του. Αυτό όσο και αν είναι δύσκολο εγώ το προσπαθώ. Αν πέτυχα κάτι θα το δείξει ο χρόνος. Προσωπικά ελπίζω!

Ο Λευτέρης Παπακώστας κατάγεται από τη Σκουληκαριά της Αρτας. Σπούδασε στο Ιστορικό – Αρχαιολογικό τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής Θεσσαλονίκης και έκανε μεταπτυχιακό στην Αθήνα. Υπηρέτησε σε σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης και για πολλά χρόνια δίδαξε στο Πειραματικό Λύκειο Αναβρύτων, από όπου αποχώρησε για να αναλάβει τη διεύθυνση σε Λύκεια της περιοχής της Αττικής μέχρι το τέλος της θητείας του στη δημόσια εκπαίδευση. Η διδασκαλία της ιστορίας στους μαθητές του Λυκείου, μέσα από έναν γόνιμο προβληματισμό και αναζήτηση των πηγών, καθώς και η μελέτη της λογοτεχνίας, αποτέλεσαν το βασικό του μέλημα όλα τα χρόνια της θητείας του στην εκπαίδευση. Επί πολλά χρόνια διετέλεσε παρουσιαστής στην κρατική τηλεόραση, πάνω σε θέματα που αφορούσαν τη δημοτική και τη λαϊκή μουσική.

Στο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνονται:

«Πενήντα κείμενα ζητούν παραλήπτη», άρθρα και δοκίμια.

«Ο νικητής τα παίρνει όλα», μυθιστόρημα με γνώμονα την εσωτερική μετανάστευση στη μεταπολεμική Ελλάδα.

«Αναρχικώς πολιτευόμενοι», Διπλωματία και πολιτική στη νεότερη Ελλάδα 1821-1936, ιστορικό, Εκδόσεις Αγγελάκη, Αθήνα 2014.

«Μέρες Αντίστασης», Η εθνική αντίσταση μέσα από τα απομνημονεύματα του οπλαρχηγού του ΕΔΕΣ Α. Παπακώστα, ιστορικό, Εκδόσεις Αγγελάκη, Αθήνα 2016.

«Ένας κυβερνήτης για την Ελλάδα», ιστορικό, Εκδόσεις Αγγελάκη, Αθήνα 2017.

«Το Μακεδονικό ζήτημα», ΑΠΟ ΤΟ ΕΠΟΣ ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ ΣΤΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΩΝ ΠΡΕΣΠΩΝ, ιστορικό, Εκδόσεις Αγγελάκη, Αθήνα 2019.

«Η γοητεία της αναζήτησης», δοκίμιο, Εκδόσεις Αγγελάκη, Αθήνα 2021.

«Η Μικρασιατική Καταστροφή και το τέλος της Μεγάλης Ιδέας», ιστορικό, Εκδόσεις Αγγελάκη, Αθήνα 2022.

«Πολιτικοί και πολιτική. Από τη μοναρχία στον κοινοβουλευτισμό», ιστορικό, Εκδόσεις Αγγελάκη, Αθήνα 2023.

Επίσης στο έργο του περιλαμβάνονται εκατοντάδες άρθρα και δοκίμια δημοσιευμένα στον ημερήσιο και περιοδικό Tύπο, με θέματα ιστορικού, πολιτικού και κοινωνικού προβληματισμού, ομιλίες και διαλέξεις με ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά θέματα.