Πραγματοποιήθηκε πρόσφατα με ιδιαίτερη επιτυχία, στο κατάμεστο αμφιθέατρο «Ιωάννης Δρακόπουλος» του ΕΚΠΑ, η επιστημονική ημερίδα «Προς μια αντιρρόπηση της ΤΝ: Η φαντασία ως εναλλακτική;», η οποία διοργανώθηκε από το Επιστημονικό Ινστιτούτο Συμπερίληψης, Πολιτειότητας και Ψυχικής Υγείας του ΕΚΠΑ και το Εργαστήριο Κοινωνικής και Οργανωσιακής Ψυχολογίας του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης, υπό την αιγίδα του Συνδέσμου Εκδοτών Βιβλίου. Στο επίκεντρο της διεπιστημονικής εκδήλωσης βρέθηκε ο ρόλος της φαντασίας και του οραματισμού ως θεμελιωδών ανθρώπινων δυνάμεων που συμβάλλουν στη δημιουργικότητα, την εκπαίδευση, την τεχνολογία και τον πολιτισμό, ιδιαίτερα στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Παράλληλα, διατυπώθηκε η πρόταση καθιέρωσης της 29ης Απριλίου ως Παγκόσμιας Ημέρας Φαντασίας, εμπνευσμένη από την αναφορά του Αριστοτέλη στη φαντασία στο έργο «Περί Ψυχής», αναγνωρίζοντας τη φαντασία ως βασικό πυλώνα ανθρώπινης προόδου, κοινωνικής συνοχής και δημιουργικής συνύπαρξης με τις νέες τεχνολογίες. Η Ζωή Κρόκου είναι μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής της πρωτοβουλίας για την καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας Φαντασίας οπότε και η καταλληλότερη να μας μιλήσει για αυτή. Υπηρετεί ως Σύμβουλος Εκπαίδευσης και κινείται εδώ και χρόνια στο πεδίο όπου συναντώνται η μάθηση, η γλώσσα και η δημιουργική σκέψη. Τα επιστημονικά και παιδαγωγικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν στον τρόπο με τον οποίο η φαντασία λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός της κατανόησης, της δημιουργίας και της προσωπικής έκφρασης, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά προσεγγίζουν τη γνώση.
Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου
Πριν λίγες μέρες σας ακούσαμε σε μία εκδήλωση με σκοπό την καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας Φαντασίας. Στον τίτλο της ομιλίας σας διαβάσαμε το «Πετώντας στο iCloud», μια ιδιαίτερα συμβολική φράση. Τι θέλατε να εκφράσετε μέσα από αυτόν;
Ο τίτλος γεννήθηκε από μια εσωτερική ανησυχία: πώς μεγαλώνουν σήμερα τα παιδιά μέσα σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άμεση, άφθονη και συνεχώς διαθέσιμη. Το «iCloud» συμβολίζει αυτή τη νέα ψηφιακή πραγματικότητα -έναν χώρο όπου αποθηκεύονται δεδομένα, εικόνες, μνήμες ακόμα και σκέψεις. Το «πέταγμα», όμως, ανήκει στη φαντασία. Είναι η ανθρώπινη ανάγκη να μετασχηματίζουμε τον κόσμο χωρίς να τον καταναλώνουμε ή να τον προσπερνάμε.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παραγάγει κείμενα, εικόνες και ιδέες μέσα σε δευτερόλεπτα. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η τεχνολογία μπορεί να «σκεφτεί», αλλά αν εμείς συνεχίζουμε να φανταζόμαστε. Η φαντασία δεν είναι πολυτέλεια ούτε μία ικανότητα λίγων ούτε διακοσμητικό στοιχείο της μάθησης. Είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου το παιδί οργανώνει τις εμπειρίες του, δίνει νόημα σε ό,τι ακούει ή διαβάζει, δημιουργεί γνωστικές σχέσεις και οικοδομεί τον προσωπικό τρόπο σκέψης του.
Πιστεύετε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη απειλεί τη δημιουργικότητα των παιδιών;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει είτε ως ενίσχυση είτε ως υποκατάστατο της σκέψης. Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι η ίδια η τεχνολογία αλλά η παθητική χρήση της. Όταν ένα παιδί συνηθίζει να παίρνει έτοιμες απαντήσεις, υπάρχει ο κίνδυνος να σταματήσει να αντέχει την αβεβαιότητα, την αναζήτηση, ακόμα και το λάθος, δηλαδή όλα εκείνα που γεννούν τη βαθιά μάθηση και προκαλούν το ενδιαφέρον για ανακάλυψη.
Από την άλλη πλευρά, η ΤΝ μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικό παιδαγωγικό εργαλείο. Μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για διάλογο, ως μηχανισμός ιδεοθύελλας, ως πολλαπλή αναπαράσταση μιας έννοιας ή ως αφηγηματικός συνομιλητής. Το κομβικό σημείο είναι ποιος ελέγχει τη διαδικασία. Αν ο μαθητής σκέφτεται και η τεχνολογία υποστηρίζει, τότε έχουμε μάθηση. Αν η τεχνολογία σκέφτεται και ο μαθητής απλώς επιλέγει, τότε οδηγούμαστε σε γνωστική οκνηρία.
Στην παρουσίασή σας αναφέρετε ότι «η ΤΝ παράγει απαντήσεις, ενώ η φαντασία παράγει νοήματα». Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Η πληροφορία από μόνη της δεν αρκεί. Ένα παιδί μπορεί να λάβει μια τέλεια απάντηση από ένα εργαλείο ΤΝ, χωρίς όμως να έχει πραγματικά κατανοήσει αυτό που διαβάζει. Η κατανόηση γεννιέται όταν το παιδί συνδέει το νέο με κάτι προσωπικό, με κάτι που ήδη γνωρίζει, όταν ερμηνεύει, όταν αμφισβητεί, όταν δημιουργεί εσωτερικές εικόνες.
Η φαντασία είναι ο χώρος όπου η γνώση αποκτά προσωπικό νόημα. Για παράδειγμα, στην κατανόηση κειμένου δεν αρκεί να εντοπίσουμε τι «λέει» το κείμενο. Χρειάζεται να δούμε τι καταλαβαίνει το παιδί, τι φαντάζεται, ποιες εικόνες δημιουργεί, πώς συνδέει αυτό που διαβάζει με την προηγούμενη γνώση του. Εκεί ακριβώς ενεργοποιείται η ουσιαστική μάθηση.
Η ΤΝ μπορεί να προσφέρει περιεχόμενο. Η φαντασία, όμως, είναι εκείνη που μετατρέπει το περιεχόμενο σε εμπειρία. Και αυτό είναι μία βαθιά ανθρώπινη διαδικασία.
Πώς μπορεί ένας εκπαιδευτικός να αξιοποιήσει δημιουργικά τη φαντασία μέσα στη σχολική τάξη;
Η φαντασία δε χρειάζεται εντυπωσιακές δραστηριότητες για να ενεργοποιηθεί. Χρειάζεται «χώρο» και ερωτήσεις που δεν έχουν μία μόνο σωστή απάντηση. Χρειάζεται έναν εκπαιδευτικό που επιτρέπει στο παιδί να σκεφτεί πριν απαντήσει.
Ακόμα και η ορθογραφία μπορεί να γίνει πεδίο φαντασίας μέσω της οπτικοποίησης των λέξεων. Επίσης, το λεξιλόγιο μπορεί να μετατραπεί σε παιχνίδι αναζήτησης νοήματος. Η παραγωγή γραπτού λόγου μπορεί να ξεκινήσει από μια απρόσμενη εικόνα ή από έναν γρίφο. Όταν το παιδί φαντάζεται την ώρα που διαβάζει, δεν αποστηθίζει αλλά εμπλέκεται συναισθηματικά και γνωστικά με το κείμενο.
Ο εκπαιδευτικός του σήμερα δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι μόνο φορέας γνώσης. Θα πρέπει να είναι ενορχηστρωτής μαθησιακών εμπειριών. Θα είναι θεμιτό να σχεδιάζει μαθησιακές συνθήκες όπου το παιδί θα μπορεί να παρατηρήσει, να συγκρίνει, να αμφισβητήσει και τελικά να δημιουργήσει.
Ποια θεωρείτε ότι είναι η μεγαλύτερη παιδαγωγική πρόκληση της εποχής μας;
Θεωρώ ότι η σημαντικότερη και μοναδική πρόκληση είναι να διατηρήσουμε ζωντανή και ενεργή τη σκέψη μέσα σε έναν κόσμο ταχύτητας. Τα παιδιά σήμερα μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα άμεσης ικανοποίησης. Όλα έρχονται γρήγορα: οι εικόνες, οι απαντήσεις, οι πληροφορίες. Όμως η σκέψη χρειάζεται χρόνο. Η φαντασία χρειάζεται «καθυστέρηση». Η δημιουργικότητα χρειάζεται το «κενό».
Φοβάμαι ότι κινδυνεύουμε να εκπαιδεύσουμε παιδιά που απαντούν γρήγορα, αλλά δυσκολεύονται να στοχαστούν βαθιά. Για αυτό θεωρώ ότι η εκπαίδευση οφείλει να προστατεύσει τον χώρο της διερεύνησης, της απορίας και της δημιουργικής αμφιβολίας.
Η πραγματική παιδεία δεν είναι η ταχύτητα παραγωγής περιεχομένου. Είναι η ικανότητα να νοηματοδοτείς τον κόσμο γύρω σου.
Ποιος πρέπει να είναι τελικά ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης στο σχολείο;
Η ΤΝ πρέπει να λειτουργεί ως εργαλείο και όχι ως αυθεντία. Αυτό είναι πολύ σημαντικό να το κατανοήσουν εκπαιδευτικοί και μαθητές. Οπότε, τα παιδιά χρειάζεται να μάθουν ότι η τεχνολογία μπορεί να προτείνει, αλλά όχι να αντικαθιστά την κρίση τους.
Πιστεύω πολύ στην παιδαγωγική αρχή «πρώτα η ερώτηση, μετά το εργαλείο». Αν ξεκινάμε από το εργαλείο, τότε η μάθηση γίνεται τεχνική διαδικασία. Αν ξεκινάμε από την απορία, από τη σκέψη του μαθητή, τότε η τεχνολογία αποκτά ουσιαστικό εκπαιδευτικό ρόλο.
Επίσης, θεωρώ εξαιρετικά σημαντική τη σύγκριση. Όχι μόνο να παράγει η ΤΝ ένα κείμενο, αλλά το παιδί να συγκρίνει τη δική του εκδοχή με εκείνη της γλωσσικής μηχανής. Να εντοπίζει διαφορές, να αξιολογεί, να βελτιώνει. Εκεί αναπτύσσεται η μεταγνώση και η κριτική σκέψη.
Αν θέλατε να κρατήσουμε μία μόνο φράση από την ομιλία σας, ποια θα ήταν;
Ισως αυτή: «Η φαντασία δεν είναι η διακόσμηση της μάθησης, είναι μηχανισμός μάθησης».
Συχνά αντιμετωπίζουμε τη φαντασία ως κάτι δευτερεύον, σαν ένα ευχάριστο διάλειμμα από τη «σοβαρή» γνώση. Όμως χωρίς φαντασία δεν υπάρχει δημιουργία, ούτε κρίση ούτε βαθιά κατανόηση. Η φαντασία είναι ο τρόπος με τον οποίο το παιδί έρχεται σε επαφή και δοκιμάζει πιθανούς κόσμους, ανασυνθέτει εμπειρίες και οικοδομεί την ταυτότητά του.
Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, ίσως αυτό που θα μας κρατήσει πραγματικά ανθρώπινους είναι η ικανότητά μας να ονειρευόμαστε, να ερμηνεύουμε και να δίνουμε νόημα σε όσα γνωρίζουμε.
