«Πάντα στον νου σου να 'χεις την Ιθάκη.
Το φθάσιμον εκεί είν' ο προορισμός σου.
Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου.
Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·
και γέρος πια ν' αράξεις στο νησί,
πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,
μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.»
Κ.Π Καβάφης, Ιθάκη (1911)
Αναμφισβήτητα, το μεγάλο γεγονός της τρέχουσας κινηματογραφικής περιόδου είναι η «Οδύσσεια» του Κρίστοφεν Νόλαν, βασισμένη στο κορυφαίο και διαχρονικό έπος του Ομήρου. Γεμάτο τέρατα και πειρασμούς, έρωτες και απογοητεύσεις, θεϊκές παρεμβάσεις και ανθρώπινες αδυναμίες, το έργο αυτό διαφέρει από την ηρωική και λαμπερή ατμόσφαιρα της Ιλιάδας.
Η χρονική του έκταση αλλά και η τοπική του έκταση είναι εντυπωσιακές, καθώς αφηγείται την υπερδεκαετή περιπέτεια του βασιλιά της Ιθάκης Οδυσσέα και την επιστροφή του στην πατρίδα, στο σπίτι και στην οικογένειά του, μετά την περιπλάνησή του σε άγνωστους και επικίνδυνους τόπους, μαγικά νησιά και ακραίες καταστάσεις. Την ίδια στιγμή όμως, όλα περιστρέφονται γύρω από τον κεντρικό πρωταγωνιστή και την αέναη εσωτερική μάχη ανάμεσα στους δαίμονες του εαυτού του και στην αταλάντευτη επιθυμία του να επιστρέψει εκεί απ’ όπου ξεκίνησε αλλά και να εκπληρώσει το χρέος του απέναντι, πρωτίστως, στην ίδια του τη συνείδηση.
Προφανώς, η μυθική αφήγηση για τα τεχνάσματα, τα βάσανα και τη μοίρα του πολυμήχανου πρωταγωνιστή της Οδύσσειας σαγηνεύει διαχρονικά κάθε αναγνώστη και μελετητή του έργου και εξηγεί την μεγάλη εισπρακτική επιτυχία της αξιόλογης ταινίας του Νόλαν. Εκείνο όμως που συγκινεί πάνω απ’ όλα είναι η ταύτιση του ομηρικού ήρωα με την Ελλάδα και το περιπετειώδες ταξίδι του Έλληνα μέσα στο χρόνο, καθώς και αυτός ακολούθησε την ίδια μοίρα στη μακραίωνη και πολυκύμαντη διαδρομή του. Έτσι, η περιοχή μας γνώρισε την ακμή μεγάλων πολιτισμών, όπως του κυκλαδικού, του μινωικού και του μυκηναϊκού αλλά και την παρακμή των σκοτεινών χρόνων. Το θρίαμβο και τα μοναδικά επιτεύγματα της κλασσικής εποχής επισκίασαν ο αδελφοκτόνος Πελοποννησιακός Πόλεμος και η έμμεση υποταγή στα κελεύσματα των ηττημένων στο πεδίο της μάχης Περσών. Την ακτινοβολία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και την κυριαρχία του ελληνικού στοιχείου στα πέρατα της οικουμένης διαδέχθηκαν η ρωμαϊκή κατάκτηση και το βίαιο τέλος του αρχαίου κόσμου. Η ανάδειξη της ελληνικής κουλτούρας, ως βασικού στοιχείου ταυτότητας της ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που ανέδειξε τα 1000 χρόνια του βυζαντινού πολιτισμού, «πνίγηκε» με την οθωμανική κατάκτηση και τα 400 χρόνια υποταγής στην ασιατική δεσποτεία του Σουλτάνου.
Η αφύπνιση της ελληνικής εθνικής συνείδησης στις αρχές του 19ου αιώνα και το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης το 1821 οδήγησαν στην ελευθερία και την ανεξαρτησία ενός σύγχρονου ελληνικού εθνικού κράτους που, παρά την κηδεμονία ξένων δυνάμεων, μεγάλωσε εδαφικά, πληθυσμιακά και οικονομικά για 100 περίπου χρόνια. Στη συνέχεια όμως, ήρθαν ο Εθνικός Διχασμός, η Μικρασιατική Καταστροφή, η γερμανική κατοχή και ο εμφύλιος πόλεμος για να αφήσουν ανεξίτηλες τις πληγές τους στο εθνικό μας υποσυνείδητο. Το μεταπολεμικό οικονομικό θαύμα επισκιάστηκε από την επταετή δικτατορία και την τραγωδία της Κύπρου το 1974. Η χρονιά αυτή βέβαια αποτέλεσε και την αφετηρία της μεταπολίτευσης, της πιο σταθερής και ευημερούσας περιόδου που γνώρισε ποτέ η πατρίδα μας από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Οι κατακτήσεις της μεταπολίτευσης κλονίστηκαν όμως με τη σειρά τους συθέμελα με την οικονομική κρίση, την υπαγωγή στη μέγγενη των μνημονίων και τις οδυνηρές συνέπειες ιδίως για τους νεότερους και τους αδύναμους.
Πού βρισκόμαστε λοιπόν σήμερα και κυρίως πώς και πότε τελειώνει η εθνική μας «Οδύσσεια»; Την απάντηση θα τη βρούμε στο ίδιο το σπουδαίο έπος αλλά και στην κινηματογραφική του μεταφορά, έστω και με θεμιτά διαφορετική οπτική. Έτσι, ο Οδυσσέας, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του, βιώνει τραγικά αντιφατικές εμπειρίες, χάνει έμπιστους συντρόφους, προσβάλλει τη θεϊκή τάξη, χάνει τον προσανατολισμό του αλλά στο τέλος κερδίζει τη μάχη με τον κακό του εαυτό και εκπληρώνει το ιστορικό του πεπρωμένο. Και αυτό γιατί καθοδηγείται από το νόστο, την ασίγαστη, αν και επίπονη, επιθυμία της επιστροφής του στις ρίζες του, εκεί που ανήκει. Για το νόστο του αυτό απαρνείται τις γλυκιές μελωδίες των Σειρήνων, τις δελεαστικές υποσχέσεις της Κίρκης, τις απολαύσεις της σαγηνευτικής Καλυψούς. Για το νόστο τυφλώνει τον Πολύφημο, γλιτώνει από τους Λαιστρυγόνες, περνά από τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Και στο τέλος φτάνει στον προορισμό του και κάνει το χρέος του.
Αυτή είναι λοιπόν και η πυξίδα που πρέπει με συνέπεια να ακολουθήσουμε οι Έλληνες σήμερα για να εξασφαλίσουμε με επιτυχία την επιβίωση και τη μετάβασή μας στη δική μας Ιθάκη. Η προσήλωσή μας στις ρίζες μας και στους υψηλούς συλλογικούς στόχους που πρέπει να θέσουμε ως έθνος για το μέλλον. Πολλές δοκιμασίες περάσαμε, κι ίσως περισσότερες θα ακολουθήσουν. Με οδηγό μας όμως την υψηλή σκέψη και την εκλεκτή συγκίνηση θα νικήσουμε τους εσωτερικούς και εξωτερικούς Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες που μας κατατρέχουν και θα φτάσουμε σοφότεροι και ευτυχισμένοι στον τελικό, συλλογικό μας προορισμό: την Ελλάδα.
*Ο Νίκος Θεοδώρου είναι Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω και Διδάκτωρ Δημοσίου και Ευρωπαϊκού Δικαίου της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ludwig-Maximilians του Μονάχου. Ιστοσελίδα: www.ntheodorou.gr
