Με στόχο να διασωθούν στη μνήμη οι ιστορίες των ανθρώπων και μαζί με αυτές η ιστορία, ο πολιτισμός και η ταυτότητα της Τριφυλίας, έχει δημιουργηθεί στη περιοχή της Τριφυλίας η Ομάδα Προφορικής Ιστορίας (ΟΒΙ), η οποία μας συστήνεται και μας προσκαλεί αυτή τη Κυριακή 17 Μαΐου στις 7.30 το απόγευμα στο Μουσείο Ελληνικής Εκπαίδευσης στα Φιλιατρά στην προβολή του βραβευμένου ντοκιμαντέρ της Μαριάννας Οικονόμου «Οι Αζήτητοι».
Η αρχή για τη δημιουργία της ΟΠΙ Τριφυλίας έγινε μετά από πρόσκληση για την παρακολούθηση του σχετικού σεμιναρίου, την οποία απηύθυνε το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακοπούλου προς τους πολιτιστικούς οργανισμούς της Μεσσηνίας και τους φοιτητές του μεταπτυχιακού προγράμματος «Management & Τεχνολογίες στην Πολιτιστική Κληρονομιά» του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
Για το τι είναι οι ομάδες προφορικής ιστορίας, πως δημιουργήθηκε στηΝ Τριφυλία, τους στόχους αλλά και το ρόλο τους στη διατήρηση της ιστορίας, μίλησε στην «Ε» εκπροσωπώντας την ΟΠΙ Τριφυλίας η Μαργαρίτα Ντεμερούκα, Ιστορικός και Πολιτιστική Διαχειρίστρια, μέλος της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας Τριφυλίας.
Τι είναι οι Ομάδες Προφορικής Ιστορίας (ΟΠΙ);
Πρόκειται για αυτοφυείς ομάδες που δρουν συλλογικά και συνεργατικά. Αν και κάθε ομάδα ορίζει η ίδια το πεδίο της έρευνάς της, κοινός στόχος των ΟΠΙ είναι να καταγράψουν και να διασώσουν τη βιωμένη εμπειρία και τη μνήμη των μελών της κοινότητάς τους. Η μέθοδος που χρησιμοποιείται είναι αυτή της προφορικής ιστορίας και το εργαλείο της είναι οι συνεντεύξεις.
Η προφορική ιστορία αναπτύχθηκε μετά το τέλος του Β΄ΠΠ και μέσα από τα αντιαποικιακά κινήματα, όταν διαπιστώθηκε ότι μια ιστορία βασισμένη μόνο στα γραπτά αρχεία θα ήταν μια ιστορία των αποικιοκρατών. Με την Προφορική Ιστορία μπορεί να παραχθεί ένα «ζωντανό» αρχείο που μαζί με τα γεγονότα θα καταγράφει τις εμπειρίες και τα συναισθήματα των υποκειμένων που τα βίωσαν.
Στην Ελλάδα, η ανάγκη για τη δημιουργία ομάδων προφορικής ιστορίας γεννήθηκε από τη συγκυρία της κρίσης, με την ίδρυση της πρώτης ομάδας, αυτήν της ΟΠΙ Κυψέλης, να γίνεται ήδη από το 2011. Η δημιουργία και η δράση των ομάδων προφορικής ιστορίας, είναι ιδιαίτερα σημαντική στην εποχή μας που διανύουμε διαρκείς και πολυδαίδαλες κρίσεις, οι οποίες οδηγούν στον βίαιο μετασχηματισμό της κοινωνίας. Η καταγραφή των εμπειριών των γηραιότερων μελών των κοινοτήτων μας, των καθημερινών ανθρώπων, μπορεί να αναδειχθεί σε ένα προνομιακό εργαλείο ανάλυσης των ραγδαίων κοινωνικών εξελίξεων. Εξάλλου, η γνώση της ιστορίας αποτελεί ένα μέρος του δρόμου με τον οποίον οι άνθρωποι καταλαβαίνουν τη θέση τους μέσα στον κόσμο.
Πώς δημιουργήθηκε στην περιοχή της Τριφυλίας η ΟΠΙ, τι σας ώθησε σε αυτή τη δημιουργία, ποια ήταν η αφορμή;
Προκειμένου να δημιουργηθεί μία ΟΠΙ, χρειάζεται ένας μικρός πυρήνας ανθρώπων που να θέλει να διατηρήσει τη μνήμη μιας περιοχής ή ενός σημαντικού γεγονότος ή και τα δύο. Πριν ξεκινήσει η ομάδα να συλλέγει προφορικές μαρτυρίες, είναι απαραίτητη η οργάνωση ενός σεμιναρίου ώστε τα μέλη να αποκτήσουν ορισμένες γενικές γνώσεις για το τι είναι η προφορική ιστορία και να εκπαιδευτούν στην τεχνική της συνέντευξης. Από τη στιγμή που θα συγκροτηθεί η νέα ομάδα, ανήκει στη μεγάλη οικογένεια των Ομάδων Προφορικής Ιστορίας απ’ όπου λαμβάνει υποστήριξη για τεχνικά ή διαδικαστικά, ενημερώνεται για τις δράσεις άλλων ομάδων και, το κυριότερο, αναπτύσσει συνεργασίες για κοινές δράσεις.
Η αρχή για τη δημιουργία της ΟΠΙ Τριφυλίας έγινε μετά από πρόσκληση για την παρακολούθηση του σχετικού σεμιναρίου, την οποία απεύθυνε το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακοπούλου προς τους πολιτιστικούς οργανισμούς της Μεσσηνίας και τους φοιτητές του μεταπτυχιακού προγράμματος «Management & Τεχνολογίες στην Πολιτιστική Κληρονομιά» του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Το σεμινάριο πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2024 από την ιστορικό και μέλος του Συντονιστικού των ΟΠΙ, κα Τασούλα Βερβενιώτη και στις τρεις συναντήσεις που έγιναν, παράλληλα με την εκπαίδευση στη μέθοδο των συνεντεύξεων, εκδηλώθηκε και η επιθυμία πολλών συμμετεχόντων για την αρχή μίας συνεργατικής προσπάθειας καταγραφής της ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας.
Με την καθοδήγηση και την εμπειρία της κα. Βερβενιώτη συστάθηκε η ΟΠΙ Τριφυλίας, αναγνωρίζοντας τα κοινά που ενώνουν τις πόλεις και τα χωριά του δήμου μας.
ΝΕΑ ΜΕΛΗ
Πώς μπορεί κάποιος να συμμετέχει σε μια τέτοια ομάδα και πιο συγκεκριμένα σε αυτή της Τριφυλίας;
Οι Ομάδες Προφορικές Ιστορίας είναι ανοιχτές και συμμετοχικές ομάδες. Πρόκειται για ομάδες που δημιουργούνται από τα κάτω και στηρίζονται στη συνεργασία των μελών της ομάδας καθώς στη συνεργασία με τις άλλες ομάδες. Μπορεί να συμμετάσχει όποιος έχει ενδιαφέρον για την ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου του. Μέσα από το εκπαιδευτικό σεμινάριο προσφέρεται η δυνατότητα και σε μη επαγγελματίες ιστορικούς να συλλέγουν μαρτυρίες.
Όπως προαναφέρθηκε, τον αρχικό πυρήνα της ΟΠΙ Τριφυλίας αποτέλεσαν μέλη των πολιτιστικών συλλόγων της περιοχής, τα οποία παρακολούθησαν το σεμινάριο. Έχοντας ως στόχο την εξωστρέφεια και την ανάπτυξη της ομάδας, προσπαθούμε να προσελκύουμε νέα μέλη. Ένας από τους λόγους που πραγματοποιούμε εκδηλώσεις είναι η γνωριμία μας με την κοινότητα και η αναζήτηση ενδιαφερομένων.
Όσοι επιθυμούν να συμμετέχουν στην ομάδα, αρχικά έρχονται σε επαφή μαζί μας, ενημερώνονται για τους στόχους μας και τους μεταφέρουμε τις βασικές αρχές της προφορικής ιστορίας και της μεθόδου των συνεντεύξεων. Στη συνέχεια, παρακολουθούν τις συναντήσεις της ομάδας που πραγματοποιούνται μία φορά τον μήνα. Προκειμένου να εξοικειωθούν τα νέα μέλη με τη διαδικασία της συνέντευξης και τον τεχνικό εξοπλισμό, μπορούν να παρευρίσκονται ως παρατηρητές στις συνεντεύξεις των παλαιότερων μελών.
Επειδή, το ενδιαφέρον για την προφορική ιστορία είναι μεγάλο, ευελπιστούμε ότι θα πραγματοποιηθεί σύντομα κι άλλο εκπαιδευτικό σεμινάριο στη Μεσσηνία. Έτσι, και τα νέα μέλη θα εκπαιδευτούν και νέες ομάδες θα δημιουργηθούν, μεγαλώνοντας το δίκτυο συνεργασίας.
ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ
Υπάρχουν συγκεκριμένοι στόχοι σαν ομάδα και αν ναι ποιοι είναι αυτοί;
Η ΟΠΙ Τριφυλίας συστάθηκε με σκοπό να καταγράψει τις βιωμένες εμπειρίες όσων κατοικούν, κατάγονται ή έχουν δημιουργήσει δεσμούς με τις περιοχές της Τριφυλίας. Ο στόχος της είναι να διασωθούν στη μνήμη οι ιστορίες των ανθρώπων και μαζί με αυτές η ιστορία, ο πολιτισμός και η ταυτότητα της Τριφυλίας. Το υλικό συλλέγεται για να διατεθεί στο ευρύτερο κοινό για μη κερδοσκοπικούς ερευνητικούς, πολιτιστικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς.
Οι μαρτυρίες κινηματογραφούνται και ηχογραφούνται ακολουθώντας τις διεθνείς προδιαγραφές, αρχειοθετούνται και τεκμηριώνονται. Το υλικό αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί για πραγματοποίηση θεματικών εκδηλώσεων είτε από την ίδια την ομάδα για την είτε σε συνεργασία με άλλες ομάδες και φορείς. Η ομάδα διατηρεί πάντα την ευθύνη για τη σωστή χρήση του υλικού της.
Ο απώτερος στόχος, όχι μόνο της ΟΠΙ Τριφυλίας, αλλά όλως τον ΟΠΙ, είναι η δημιουργία ενός σύγχρονου ψηφιακού αρχείου προσωπικών μαρτυριών υπό την αιγίδα της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Στο αρχείο αυτό θα συγκεντρωθεί το υλικό όλων των ομάδων, των πανεπιστημίων και των ερευνητών και θα είναι διαθέσιμο για τους επερχόμενους ερευνητές, κάθε πεδίου.
ΟΙ ΠΗΓΕΣ
Πώς γίνεται η αναζήτηση των πηγών στην περίπτωση της προφορικής ιστορίας και πώς αυτές αξιοποιούνται;
Η προφορική ιστορία είναι μια ιστορία που δομείται γύρω από τους ανθρώπους. Οι ανθρώπινες εμπειρίες αποτελούν τις ιστορικές μας πηγές και η συστηματική καταγραφή τους συμβάλει στη δημιουργία νέων πηγών. Απέναντι στις προσωπικές αφηγήσεις υπάρχει η καχυποψία ότι δεν αποτυπώνουν με αντικειμενικότητα τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα, το «τι ακριβώς συνέβη» όπως έλεγε και ο πατέρας της επιστημονικής ιστορίας Λέοπολτ Φον Ράνκε τον 19ο αιώνα. Όμως όλα τα αρχεία διακρίνονται από μία επιλεκτικότητα. Ποιος τα γράφει, ποιος τα επιλέγει, ποιος τα διασώζει και τα ανασύρει. Αντίστοιχα επιλεκτική είναι και η ανθρώπινη μνήμη.
Το υλικό που προέρχεται από τις συνεντεύξεις, ακολουθεί αντίστοιχες διαδικασίες επαλήθευσης και ανάλυσης, όπως τα παραδοσιακά αρχεία. Όλα τα αρχεία κρίνονται, αξιολογούνται και τοποθετούνται στο ιστορικό τους πλαίσιο. Από τα πρακτικά της Βουλής μέχρι τις ιστορίες του παππού. Οι ομάδες προφορικής ιστορίας προσφέρουν το πολύ σημαντικό έργο της συλλογής της ζωντανής μνήμης, με όσο πιο επιστημονικά σωστό τρόπο μπορούν, και του εμπλουτισμού ενός «ωμού», ανεπεξέργαστου αρχειακού υλικού. Ένα υλικό διαθέσιμο για αξιοποίηση από τους ιστορικούς του μέλλοντος. Εξάλλου, είναι πιο εύκολο να κατασκευάσεις μία λανθασμένη άποψη κοιτώντας τα αρχεία παρά κοιτώντας τους ανθρώπους.
Ποια κοινωνικά ή ιστορικά κενά μπορεί να καλύψει η προφορική ιστορία;
Όπως προαναφέρθηκε, η προφορική ιστορία αναπτύχθηκε για να συμπληρώσει τα κενά και τις παραλήψεις της επίσημης ιστορίας. Η καταγραφή της ιστορίας έχει άμεση σχέση με τη μνήμη και τη συγκρότηση των ταυτοτήτων. Από τη διαδικασία αυτή προκύπτουν αποκλεισμοί και ιστορίες κοινωνικών ομάδων που παραδίδονται στη λήθη.
Η προφορική ιστορία έχει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της κοινωνικής ιστορίας, της μικρο-ιστορίας, της συγγραφής μίας ιστορίας από τα κάτω. Στο προσκήνιο έρχονται οι απλοί καθημερινοί άνθρωποι, οι οποίοι μας μιλούν για τον τρόπο που βίωσαν τα ιστορικά γεγονότα και τις αλλαγές. Μία επιτυχημένη συνέντευξη πρέπει να συλλάβει τα συναισθήματα του αφηγητή. Να δώσει πληροφορίες για το κλίμα, το χρώμα, την ατμόσφαιρα της εποχής και τις ανθρώπινες σχέσεις. Και είναι μεγάλο το κενό στην επίσημη ιστορία για το πώς έζησαν τις δύσκολες καταστάσεις του παρελθόντος οι άνθρωποι, τι αισθάνθηκαν και πώς προχώρησαν.
Με την προφορική ιστορία, διευρύνεται ο ορίζοντας της ιστορίας. Μέσα από τις αφηγήσεις ερευνώνται δύσκολες καταστάσεις και αναδεικνύονται ήρωες μέσα από το ανώνυμο πλήθος. Προτάσσεται η ατομική μνήμη, ως αντανάκλαση της συλλογικής, απέναντι στις απρόσωπες αγορές και τη λήθη. Μέσα από την ανάδειξη της ιστορίας τους, οι κοινότητες φτιάχνουν ένα νέο αφήγημα για το παρελθόν τους ώστε να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του παρόντος και να διεκδικήσουν ένα καλύτερο μέλλον.
Με ποιο τρόπο εξασφαλίζεται ότι με την προφορική ιστορία τα γεγονότα μένουν αναλλοίωτα στη μεταφορά τους;
Στο κέντρο της προφορικής ιστορίας είναι ο αφηγητής. Σε αυτόν είναι στραμμένη όλη η προσοχή. Είναι σημαντικό να ακολουθούμε τη ροή της μνήμης του αφηγητή γιατί μνήμη είναι μία δυναμική διαδικασία. Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, ο αφηγητής δεν ακολουθεί χρονολογική σειρά ούτε αναγνωρίζει τις ιστορικές τομές με τις οποίες έχουμε χωρίσει το παρελθόν εκ των υστέρων. Η ζωή κυλάει σαν ποτάμι και οι άνθρωποι τη ζούμε χωρίς διακοπές. Πολλές φορές, ο αφηγητής αναγνωρίζει ως σταθμούς στη ζωή του τα δικά του σημαντικά γεγονότα και όχι κοινωνικοπολιτικές αλλαγές.
Επίσης, είναι σημαντική η ίδια η λειτουργία της μνήμης. Τι θυμόμαστε και πώς. Και φυσικά τι έχουμε αντιληφθεί από όσα συμβαίνουν; Όπως αναφέρει και ο Halbwachs στο έργο του «Τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης», η μνήμη συγκροτείται μέσα από κοινωνικές ομάδες που καθορίζουν τι θυμόμαστε. Οπότε, από τους αφηγητές μας δεν ζητάμε να μας μεταφέρουν με δημοσιογραφικό τρόπο τα γεγονότα. Αλλά το πώς οι ίδιοι τα βίωσαν. Και συχνά, όταν έχουν μεσολαβήσει πολλά χρόνια από το γεγονός που αφηγούνται και έχουν αλλάξει με το πέρασμα της ζωής οι συνθήκες, είναι πολύτιμοι και οι αναστοχασμοί. Η κριτική αξιολόγηση των ίδιων των υποκειμένων πάνω στο βιωμένο παρελθόν τους. Οι σιωπές και η ενίοτε σωτήρια λειτουργία της λήθης.
Σε μία εποχή που κυριαρχούν τα social media και τα ηλεκτρονικά μέσα, πόσο εύκολο είναι να βρει το δικό της χώρο η προφορική ιστορία;
Η προφορική ιστορία αναπτύσσεται χάρη στην τεχνολογική πρόοδο. Αν δεν είχαμε ψηφιακές κάμερες και καταγραφικά ήχου, δεν θα μπορούσαμε να συγκροτήσουμε το ψηφιακό μας αρχείο. Επίσης, με τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης γίνεται πιο εύκολη η επεξεργασία του υλικού όπως για παράδειγμα η απομαγνητοφώνηση. Και βεβαίως, προσβλέπουμε στην ανάπτυξη ψηφιακών πλατφορμών για τη διάθεση του υλικού μας το κοινό, ο οποίος είναι και ο απώτερος στόχος μας. Τέτοιου είδους πλατφόρμες έχουν αναπτύξει ήδη κάποιες από τις πιο παλιές ομάδες, όπως η ΟΠΙ Χαλανδρίου και η ΟΠΙ Αθήνας.
Πράγματι, στην εποχή του καπιταλισμού της πλατφόρμας που διανύουμε, υπάρχει υπερπροσφορά ψηφιακού περιεχομένου. Το υλικό των συνεντεύξεων που συγκεντρώνουμε, δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως «θραύσμα» στο διαδίκτυο. Όπως αναφέρθηκε, μετά τη συλλογή του υλικού ακολουθεί τεκμηρίωση και τοποθέτηση στο ιστορικό πλαίσιο. Και πάντα προέχει η προστασία και ο σεβασμός στους αφηγητές που προσφέρουν κομμάτια από τη ζωή τους. Για αυτό και η προφορική ιστορία δεν έχει να ανταγωνιστεί τα social media.
Το υλικό των ομάδων, μέσα από τη δημόσια και την ψηφιακή ιστορία, μπορεί να απευθυνθεί σε μεγαλύτερα ακροατήρια και να προσκαλέσει το κοινό να προσεγγίσει την ιστορική γνώση για το παρελθόν με φρέσκια ματιά. Να εμπλακεί στην παραγωγή της ιστορικής γνώσης αντί να καταναλώνει. Επιπλέον, το υλικό δεν απευθύνεται μόνο σε ιστορικούς. Είναι διαθέσιμο να καλύψει κάθε σύγχρονη ανάγκη. Από την άυλη πολιτιστική κληρονομιά ως την κυκλική οικονομία.
Από τη μέχρι τώρα δραστηριοποίηση της ομάδας στην περιοχή της Τριφυλίας, υπάρχει κάποιο γεγονός που σας έχει κεντρίσει ιδιαίτερα το ενδιαφέρον;
Τα μέλη της ΟΠΙ Τριφυλίας προέρχονται από κάθε περιοχή του Δήμου. Από τα χωριά της ορεινής Τριφυλίας μέχρι τα ψαροχώρια. Από τις πρώτες συναντήσεις της ομάδας μας καταλάβαμε ότι υπάρχουν περιοχές που δεν έχουμε επισκεφθεί κι ως εκ τούτου δεν γνωρίζουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους όπως τη γεωμορφολογία, τις δραστηριότητες των κατοίκων, τα τοπόσημα. Γι’ αυτό μέσα από τις συναντήσεις μας ξεκινήσαμε να επισκεπτόμαστε τις πόλεις των πολιτιστικών συλλόγων που συγκρότησαν εξαρχής την ομάδα. Ήταν μία αποκάλυψη! Στη συνέχεια, συνθέσαμε έναν κοινό οδηγό συνέντευξης όπου προσπαθήσαμε να συμπεριλάβουμε θεματικές που αφορούν το σύνολο των περιοχών της Τριφυλίας.
Από τις συνεντεύξεις που έχουμε συγκεντρώσει ως τώρα έχουμε παρατηρήσει πολλά κοινά στοιχεία, όπως ήταν άλλωστε αναμενόμενο. Συλλέγουμε στοιχεία για περισσότερες από τις θεματικές που έχουμε επιλέξει. Αλλά το πολύ ενδιαφέρον είναι η επιβεβαίωση ότι κάθε εμπειρία είναι διαφορετική. Οι αφηγητές μας μιλούν π.χ. για την παιδική τους ηλικία, για την εκπαίδευση, για την εργασία, για το γάμο, κατά τις ίδιες χρονικές περιόδους και ενίοτε για τις ίδιες πόλεις, αλλά οι εμπειρίες τους διαφέρουν βάση της κοινωνικής τους τάξης, της οικονομικής κατάστασης της οικογένειας, του φύλου. Δίνουν την εντύπωση ότι ζούσαν σε παράλληλα σύμπαντα. Χαρές και λύπες, στερήσεις και αποκλεισμοί. Έχουμε απέναντί μας ανθρώπους που βρίσκονται στην όγδοη ή στην ένατη δεκαετία της ζωής τους. Ανθρώπους που έχουν πάψει να είναι κοινωνικά ορατοί. Κι όμως, αν θέλουμε να καταλάβουμε την εξέλιξη της κοινωνίας μας, τις ιστορίες αυτών των ανθρώπων πρέπει να ακούσουμε. Μπορεί η κάμερα να τοποθετείται σε ένα καθημερινό καθιστικό αλλά καταγράφει εικόνες άλλων εποχών. Όσο περισσότερα ακούμε τόσο περισσότερο συνδεόμαστε με την κοινότητα και τους ανθρώπους της. Το επόμενο βήμα είναι να το μοιραστούμε με το ευρύτερο κοινό.
