Μπροστά από το παλιό Τελωνείο του λιμανιού της Χίου, στη λεωφόρο Αιγαίου, υπάρχει εντοιχισμένη μια μαρμάρινη αναθηματική πλάκα, αφιερωμένη με «τιμή κι ευγνωμοσύνη», από τον Δήμο Χίου (Φεβρουάριος, 1993), στους νεκρούς του WIRIL, στις 7 Φεβρουαρίου 1944. Πάνω της βρίσκονται γραμμένα τα ονόματα των 17 θυμάτων του βομβαρδισμού του πλοίου.
Η επίθεση στη Χίο στο θεωρητικά προστατευόμενο από τις διεθνείς συνθήκες, σουηδικό πλοίο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, «WIRIL», στις 7 Φεβρουαρίου του 1944, ήταν μια από τις τραγικές στιγμές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην ελληνική επικράτεια. Έγινε από «φίλια πυρά», από την RAF, την αγγλική πολεμική αεροπορία. Σε τρεις επιθέσεις τους, έξι αγγλικά αεροπλάνα, από χαμηλό ύψος, έριξαν εμπρηστικές και εκρηκτικές βόμβες και πολυβόλησαν την προκυμαία και το σκάφος. Το περίεργο είναι ότι οι πτήσεις τους ήταν χαμηλές και οι χειριστές δεν μπορεί να μην είδαν τα σήματα του Ερυθρού Σταυρού και τη Σουηδική σημαία που έφερε πάνω του το πλοίο.
Η πρώτη αεροπορική επίθεση των Άγγλων στο λιμάνι της Χίου έγινε στις 16 Ιανουαρίου 1944 όπως καταγράφεται από τον τότε Δήμαρχο Χίου Λεωνή Καλβοκορέση (1881-1962):
«Κατά το μήνα Ιανουάριο (την 16ην του μηνός) ήρχισαν επιδρομαί συμμαχικών αεροπλάνων αιφνιδιαστικώς εμφανιζομένων . Αι παρ’ αυτών ριφθείσαι βόμβαι κατέστρεψαν οικίας μακράν του λιμένος ευρισκόμενας όπως έπληξαν το Παρθεναγωγείον, το οποίον δεν ελειτούργει , άτε ούσης Κυριακής, άλλως θα ηρίθμούμεν θύματα…
…Κατά τον βομβαρδισμόν τούτον επλήγησαν το Εργαστήριον των Απόρων Γυναικών είς την οδόν Αγίου Συμεών , αί οικίαι Ραυτοπούλου και Πλουμή εις την οδόν Ελ. Βενιζέλου, ή του Δ. Καραμαούνα είς την οδόν Ροδοκανάκη, του Πάνου είς την οδόν Θεοπόμπου. Πλην των ζημιών θύματα δεν εθρηνήσαμεν»
Η δεύτερη αεροπορική επίθεση των Άγγλων στη Χίο έγινε στις 25-26 Ιανουαρίου 1944 και ο τότε δήμαρχος σημειώνει:
«….τα αεροπλάνα έρριψαν πολυβολισμούς τινάς, εξ ών εφονεύθησαν οι Ανδρέας Μαρτάκης και ο Π. Σκούφαλος, ευρισκόμενοι εις Βουνάκι, ετραυματίσθησαν δε τρεις άλλοι».
Η τρίτη αεροπορική επίθεση των Άγγλων έγινε στις 7 Φεβρουαρίου 1944, και όπως αναφέρει ο Λεωνής Καλβοκορέσης:
«….η σοβαρωτέρα επιδρομή, δια 5 αεροπλάνων, καθ’ ήν επολυβολήθη και εβομβαρδίσθη το εις τον λιμένα εκφορτώνον τρόφιμα του Ερυθρού σταυρού Σουηδικον ατμόπλοιον «Βίριλ».
Ακόμα περιγράφει και:
« Νυκτερινή αεροπορική επιδρομή κατέστρεψε την επί της νότιας προκυμαίας και παραπλεύρως του Γερμανικού Φρουραρχείου οικίαν Κωστή Λαιμού, ένθα από Σεπτεμβρίου 1943, διέμενον οι επι κεφαλής της δυνάμεως Γερμανοί αξιωματικοί, εκ των οποίων είς εφονεύθη».
Ο Λεωνής Καλβοκορέσης ήταν Έλληνας λόγιος, συγγραφέας και πολιτικός από τη Χίο. Υπηρέτησε τη Χίο ως βουλευτής και ως δήμαρχος επί 15 χρόνια.
Για την επιδρομή της 7ης Φεβρουαρίου, από την έρευνα της Σοφίας Καρασούλη στα αρχεία του βρετανικού Public Record Office στο ημερολόγιο του σουηδικού πλοίου, αναφέρεται:
«Στις 7 Φλεβάρη 1944, ημέρα Δευτέρα και ώρα 11.40 πμ έξι βρετανικά βομβαρδιστικά επιτέθηκαν στο σουηδικό πλοίο «WIRIL» του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, ελλιμενισμένο στη Χίο. Το «WIRIL» ένα «liberty» του Λευκού Στόλου, θα παρέδιδε σιτάρι, αλεύρι, μπιζέλια, σιμιγδάλι, ρύζι, ζάχαρη, γάλα γλυκό σε κουτιά και πετρέλαιο και είχε ναυπηγηθεί το 1938 στο ναυπηγείο «Oresundsvarvet» για λογαριασμό της εταιρίας «Rederi A/B Svea». Είχε μήκος περίπου 70 μέτρα, πλάτος λιγότερο από 11, χωρητικότητα 1.230 τόνων και έπιανε τα 12 μίλια την ώρα, χωρητικότητας 1225 τόνων, με πλήρωμα 17 ατόμων εκτελούσε δρομολόγιο μεταξύ Πειραιά και νησιών του Αιγαίου.
Οι τρεις αλλεπάλληλες επιθέσεις κατά του πλοίου έγιναν από χαμηλά. Το «WIRIL» έφερε διακριτικά σημεία του Ερυθρού Σταυρού και τα σουηδικά χρώματα στο κατάστρωμα και στα πλευρά και δεν βρισκόταν κοντά σε στρατιωτικό στόχο.
Το απόσπασμα του ημερολογίου του πλοίου τεκμηριώνει:
« 7.2.44. στις 7.30 π.μ. η εκφόρτωση συνεχίσθηκε με τρία συνεργεία μέχρι τις 11,30 π. μ, όταν οι εργάτες έφυγαν για φαγητό. Επειδή υπήρχε κίνδυνος να βρέξει σκεπάσαμε τα αμπάρια και απλώσαμε τους μουσαμάδες , με τα διακριτικά του Ερυθρού Σταυρού πάνω από τα αμπάρια 2 και 3. Μια καινούργια Σουηδική σημαία είχε ανυψωθεί και η σημαία του Ερυθρού Σταυρού κυμάτιζε στο κεντρικό κατάρτι και ήταν πολύ ορατή καθώς ανέμιζε πάνω από την άκρη του ιστού.
Αφού οι εργάτες αποβιβάσθηκαν το πλήρωμα άρχισε να μετακινεί το πλοίο προς τα πίσω με τις οδηγίες του υποπλοιάρχου , που στεκόταν στην προκυμαία.
Στις 11,40 π.μ. έξι βρετανικά αεροσκάφη επιτέθηκαν εναντίον του πλοίου, έριξαν εμπρηστικές και εκρηκτικές βόμβες στο λιμάνι από χαμηλό ύψος και πολυβόλησαν την προκυμαία και το σκάφος…..
Μία εμπρηστική βόμβα χτύπησε το πλοίο στην πρώτη επίθεση. Έξη βαρέλια με πετρέλαιο τοποθετημένα στο εμπρός μέρος του καταστρώματος από το μέρος του λιμανιού πήραν φωτιά.
Ο άνεμος φύσαγε από την πλώρη άπλωσε τις φλόγες(…) Χρησιμοποιήσαμε όσους πυροσβεστήρες είχαμε(…) Τότε τα αεροπλάνα γύρισαν για δεύτερη φορά και πολυβόλησαν το πλοίο και την προκυμαία. Έριξαν μία εμπρηστική βόμβα κοντά στην πρύμνη ,που προκάλεσε μεγάλη βλάβη.
Υπάρχουν πολλές εξηγήσεις γι αυτή την «αστοχία». Οι πολιτικές επιδιώξεις των Άγγλων ήταν μακροπρόθεσμες. Δεν στόχευαν αποκλειστικά τις γερμανικές δυνάμεις αφού και οι αεροπορικές επιδρομές τους δεν είχαν αξιόλογα πλήγματα σε αυτές. Σαφής στόχος τους ήταν η εδραίωση της θέσης τους στη γεωπολιτική περιοχή του Αιγαίου και της ανατολικής Μεσογείου. Όπως και στον Πειραιά, οι βομβαρδισμοί ήταν προαποφασισμένες ενέργειες επίδειξης δύναμης των Συμμάχων για το μεταπολεμικό τοπίο ανακατανομής των ζωνών επιρροής καθώς ήταν σαφές ότι ο πόλεμος πήγαινε προς τη λήξη του, με ήττα των Γερμανών. Η Αγγλία, όπως και η Αμερική, ήθελαν να είναι παρούσες και στην ευαίσθητη περιοχή του βόρειου Αιγαίου.
Μετά το χτύπημα, το «λαβωμένο» WIRIL κατάφερε να φτάσει στην ουδέτερη Κωνσταντινούπολη, την 1η Μαΐου 1944.
