Με αφορμή τα δέκα χρόνια λειτουργίας του, το ΕΑΤΤ διοργανώνει την Παρασκευή 9 και το Σάββατο 10 Οκτωβρίου τη σύνθετη δράση «Αρχείο, Λογοτεχνία, Εκπαίδευση και Πολιτιστική Δημοκρατία», στο πλαίσιο του Welcome UP 2026.
Οπως εξηγεί στην «Ε» η Κατερίνα Κωστίου, η δημιουργία του ΕΑΤΤ ξεκίνησε από την πεποίθηση πως τα τεκμήρια αποτελούν βασική προϋπόθεση για την κατανόηση του παρελθόντος αλλά και για τη διαμόρφωση του μέλλοντος. «Ιδίως στην ψηφιακή εποχή μας, η έννοια της αρχειακότητας επανήλθε ως προϋπόθεση ύπαρξης πια», σημειώνει, προσθέτοντας ότι «το αρχείο είναι για τη γραφή σημείο εκκίνησης και σημείο προορισμού».
Από την πρώτη στιγμή, ωστόσο, το ΕΑΤΤ σχεδιάστηκε διαφορετικά από ένα συμβατικό αποθετήριο. Η κ. Κωστίου εξηγεί ότι πρόκειται για έναν ερευνητικό φορέα ενταγμένο στο ακαδημαϊκό περιβάλλον, με άμεση σύνδεση με την εκπαιδευτική διαδικασία και την επιστημονική έρευνα. Στόχος είναι η αξιοποίηση του υλικού και η εκπαίδευση νέων φιλολόγων «στη στέρεα και πολυδιάστατη επιστήμη της αξιοποίησης των τεκμηρίων».
Το πρώτο αρχείο που παραχωρήθηκε στο ΕΑΤΤ ήταν εκείνο του Αργύρη Χιόνη, το 2017. Για το έργο του πραγματοποιήθηκε η Α΄ Επιστημονική Συνάντηση το 2021, ενώ φέτος ολοκληρώθηκε και η πρώτη διδακτορική διατριβή με αντικείμενο τη διακειμενική σύσταση του λογοτεχνικού του σύμπαντος. Σήμερα, στις συλλογές του Εργαστηρίου περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, αρχεία των Γιώργη Παυλόπουλου, Γιάννη Πατίλη, Άρη Μαραγκόπουλου, Σωκράτη Σκαρτσή, Αθηνάς Κακούρη, Νένης Ευθυμιάδη, Αθηνάς Παπαδάκη και Ηρώς Νικοπούλου, καθώς και σημαντικών περιοδικών, όπως ο «Πλανόδιος», ο «Περίπλους», το «Οροπέδιο» και η «Οδός Πανός». Η πρόσκτηση νέου υλικού γίνεται με βάση τις δυνατότητες αξιοποίησής του και τον ερευνητικό ορίζοντα των μελών και των συνεργατών του Τμήματος. Η αξία αυτών των συλλογών βρίσκεται ακριβώς σε όσα μπορούν να αποκαλύψουν πίσω από το ήδη γνωστό έργο ενός δημιουργού.
Ανέκδοτα ποιήματα και μεταφράσεις, αλληλογραφία, ημερολόγια και άλλα τεκμήρια μπορούν να φωτίσουν άγνωστες πλευρές της δημιουργικής διαδικασίας ή ακόμη και να οδηγήσουν σε μια διαφορετική ανάγνωση της λογοτεχνικής ιστορίας. Η κ. Κωστίου παραπέμπει χαρακτηριστικά στη γνωστή παρατήρηση του Γ. Π. Σαββίδη για τον Καβάφη, ότι «ο ποιητής, λένε, είναι σαν το παγόβουνο: τα τέσσερα πέμπτα του βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια». Και, όπως λέει, αυτή η διαπίστωση δεν αφορά μόνο τον Καβάφη. «Τα αρχεία είναι απρόβλεπτα. Ακόμη και το πιο “ήσυχο” αρχείο μπορεί να σε “ταράξει”», σημειώνει. Ανάμεσα στα παραδείγματα που έχει ξεχωρίσει είναι το αρχείο της Λείας Χατζοπούλου-Καραβία, όπου εντοπίστηκαν 25 άγνωστες και ακατάγραφες επιστολές του εξόριστου Δημήτρη Χατζή από τη Βουδαπέστη, τις οποίες το ΕΑΤΤ εξέδωσε. Αντίστοιχα, οι συλλογές των λογοτεχνικών περιοδικών «Πλανόδιον», «Περίπλους», «Οδός Πανός» και «Οροπέδιο» αποτελούν, όπως υπογραμμίζει, ιδιαίτερα σημαντικές πηγές για τη μελέτη της λογοτεχνικής ζωής.
Η διήμερη διοργάνωση επιχειρεί να διευρύνει αυτή τη συζήτηση, συνδέοντας τη λογοτεχνία και την εκπαίδευση με την έννοια της πολιτιστικής δημοκρατίας. Για την κ. Κωστίου, η σύνδεση αυτή είναι ιδιαίτερα επίκαιρη, καθώς φέρνει στο προσκήνιο ζητήματα μνήμης, εξουσίας και συλλογικής συμμετοχής. «Εκείνος που ελέγχει το αρχείο, ελέγχει και τη συλλογική μνήμη», επισημαίνει, αναδεικνύοντας τη σημασία του ποιος διατηρεί, οργανώνει και ερμηνεύει τα τεκμήρια του πολιτισμού. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει παρουσίαση της δεκάχρονης πορείας και της συνολικής δραστηριότητας του ΕΑΤΤ, καθώς και διεθνή συνάντηση με τη συμμετοχή συγγραφέων, μελετητών και ακαδημαϊκών από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Η έναρξη της δράσης θα γίνει την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου, στις 5 το απόγευμα, στο Συνεδριακό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών, με παρουσίαση της δεκάχρονης πορείας του ΕΑΤΤ. Στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται και η παρουσίαση της εμπειρίας του πρότζεκτ εικονικής πραγματικότητας «Τόποι και γλώσσες στον Οδυσσέα του Τζόις». Το Σάββατο 10 Οκτωβρίου, από τις 10 το πρωί, στον χώρο του ΕΑΤΤ, θα πραγματοποιηθεί ημερίδα με θέμα το αρχείο και τη συμμετοχή των προσκεκλημένων ομιλητών, σύμφωνα με το αναλυτικό πρόγραμμα.
Για την Κατερίνα Κωστίου, το μεγαλύτερο στοίχημα για την επόμενη δεκαετία είναι η διαμόρφωση μιας καινοτόμου ψηφιακής αρχειακής πολιτικής στον χώρο των λογοτεχνικών αρχείων και των Νεοελληνικών Σπουδών, που θα φέρει κοντά όσους και όσες ασχολούνται με τα αρχεία. Η στόχευση αυτή, ωστόσο, προσκρούει στην έλλειψη σταθερής χρηματοδότησης, καθώς το Εργαστήριο μέχρι σήμερα στηρίζεται στη Διοίκηση του Πανεπιστημίου Πατρών και στον εθελοντισμό. «Μέχρι στιγμής αρκούμαστε στο εφικτό», λέει χαρακτηριστικά και συμπληρώνει: «Αν το ΕΑΤΤ ήταν γέννημα μιας παλιότερης εποχής που εκτιμούσε τα Γράμματα και τον πολιτισμό, θα είχε καλύτερη τύχη. Αλλά το παράδοξο είναι ότι σ’ αυτή την αχάριστη εποχή είναι πιο απαραίτητο από ποτέ».
