Το «Αναλόγιο» είναι μια «κάψουλα πολιτισμού», όπου το κείμενο γίνεται σκηνική γραφή και η δραματουργία συναντά τη μετάφραση, τη σκηνή και το κοινό. Από τις 22 έως και σήμερα Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου, στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός» στην Αθήνα, το Φεστιβάλ Αναλόγιο 2026, με θέμα «Another world is possible», παρουσιάζει 25 εκδηλώσεις με περισσότερους από 180 συντελεστές από εννέα χώρες. Ο θεσμός, που διανύει την τρίτη δεκαετία του, στηρίζει από το 2005 τη σύγχρονη δραματουργία, τις μεταφράσεις και τις διεθνείς συνεργασίες. Καλλιτεχνική διευθύντρια του θεσμού από την ίδρυσή του είναι η Σίσσυ Παπαθανασίου, η οποία, μιλώντας στην «Ε» και στο diastixo.gr, λέει πως «Το “Αναλόγιο” λειτουργεί ως βατήρας εξωστρέφειας» και αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στο επόμενο μεγάλο στοίχημα: τη δημιουργία μιας μόνιμης στέγης. «Εναν χώρο που θα λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους· ένα διεθνές εκπαιδευτικό και ερευνητικό κέντρο-παρατηρητήριο για τη γραφή, τη μετάφραση και την παρουσίαση έργων, με επιμελητικά προγράμματα και προγράμματα φιλοξενίας δημιουργών. Eνα “σπίτι” για τη δραματική και σκηνική γραφή στην Ελλάδα, εδώ που γεννήθηκε το δυτικό θέατρο. Αυτό είναι το επόμενο βήμα που θα ήθελα να δω και να το ζήσω να παίρνει σάρκα και οστά», λέει χαρακτηριστικά.

Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Κοιτάζοντας πίσω στα προηγούμενα φεστιβάλ, ποιες στιγμές θεωρείτε καθοριστικές για να καθιερωθεί το «Αναλόγιο» ως θεσμός και τι σας έδωσε τη δύναμη να συνεχίσετε όλα αυτά τα χρόνια;

Κοιτώντας πίσω, καθοριστική στιγμή υπήρξε αναμφίβολα η απόφαση να ανοίξουμε τα γεωγραφικά και πολιτισμικά σύνορα και να εντάξουμε το διεθνές στοιχείο, μετατρέποντας το Αναλόγιο από μια διοργάνωση σκηνικών αναγνώσεων ελληνικών έργων σε μια γέφυρα ανάμεσα στην ελληνική και στην παγκόσμια θεατρική κοινότητα και σε έναν διεθνώς αναγνωρισμένο θεσμό (φέρει πλέον την ευρωπαϊκή σφραγίδα EFFE Label). Αυτό βέβαια έγινε με στρατηγικό σχεδιασμό και βήματα που περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων, τη θεσμική συνεργασία με μεγάλους διεθνείς πολιτιστικούς φορείς, γεγονός που έδωσε στο φεστιβάλ την απαραίτητη εξωστρέφεια εντός και εκτός Ελλάδας. Εξίσου κομβικό σημείο υπήρξαν οι μεγάλες θεματικές εστιάσεις, όπως το αφιέρωμα στις γυναίκες συγγραφείς, τα αφιερώματα «Ποιητική και πολιτική στο σύγχρονο θέατρο» και «Η αρχαία ελληνική τραγωδία στο μεταίχμιο πολιτικής και παράστασης», ο διεθνής διαγωνισμός συγγραφής έργων με θέμα «Ξαναγράφοντας τους αρχαίους μύθους σήμερα» ή η σύνδεση με την UNESCO και τους «Δρόμους του Μεταξιού». Είναι μεγάλη η συγκίνηση να βλέπεις ένα κείμενο να ζωντανεύει για πρώτη φορά στη σκηνή. Η σπίθα στα μάτια των συγγραφέων, κυρίως των νέων όταν αποκτούν βήμα, και η ανταπόκριση του κοινού που αναζητά το ρίσκο και το καινούργιο είναι η πραγματική «καύσιμη ύλη» αυτού του ταξιδιού.

Το φετινό μότο, «Another world is possible», μοιάζει περισσότερο με προτροπή παρά με απλή θεματική επιλογή. Ποιος είναι ο «άλλος κόσμος» που πιστεύετε ότι μπορεί να οραματιστεί και να διεκδικήσει σήμερα το θέατρο;

Ο «άλλος κόσμος» δεν είναι ένα ουτοπικό πρόταγμα, αλλά μια καλλιτεχνική και πολιτική αναγκαιότητα. Ζούμε σε μια εποχή που κυριαρχείται από δυστοπικές αφηγήσεις, οι οποίες εμφανίζονται συχνά ως η μόνη προοπτική. Το θέατρο έχει τη μοναδική δύναμη να δοκιμάζει πραγματικότητες πάνω στη σκηνή, έχει την εγγενή δύναμη να αμφισβητεί και να δημιουργεί κοινότητες μέσα αλλά και έξω από την αίθουσα, υπενθυμίζοντάς μας ότι το μέλλον δεν είναι κάτι που απλώς μας συμβαίνει, αλλά κάτι που συνδιαμορφώνουμε, κατά το δυνατόν. Γι’ αυτό και το μέλλον μάς ανήκει.

Το «Αναλόγιο» έχει εξαρχής δώσει ιδιαίτερη βαρύτητα στη νέα δραματουργία και στις πρώτες παρουσιάσεις έργων. Πόσο δύσκολο είναι σήμερα για μια νέα θεατρική φωνή να ακουστεί και ποιος θεωρείτε ότι πρέπει να είναι ο ρόλος ενός φεστιβάλ στην ανάδειξή της;

Παρά την πληθώρα των παραστάσεων και την ευκολία της πληροφορίας, είναι παράδοξα δύσκολο για μια νέα θεατρική φωνή να ακουστεί σήμερα. Η αγορά του θεάτρου συχνά στρέφεται στην ασφάλεια των κλασικών κειμένων ή των γνωστών ονομάτων, αφήνοντας ελάχιστο ζωτικό χώρο για το ρίσκο του νεοελληνικού έργου. Οι νέοι συγγραφείς έρχονται αντιμέτωποι με την έλλειψη οργανωμένης υποστήριξης, με το ρίσκο που διστάζουν να πάρουν οι μεγάλες σκηνές και με την έλλειψη παραγωγών που θα αναλάμβαναν να ανεβάσουν νέα ελληνικά κείμενα. Είναι δύσκολο και για τους καθιερωμένους συγγραφείς. Εδώ ακριβώς έγκειται ο ρόλος ενός φεστιβάλ όπως το Αναλόγιο. Το Αναλόγιο δίνει βήμα παρουσίασης, λειτουργεί ως ένας χώρος «φιλοξενίας» παραστάσεων και ταυτόχρονα ως θερμοκήπιο νέων ιδεών και ασφαλές καταφύγιο για πειραματισμό. Παρέχει τη δικτύωση, τα εργαλεία, την καθοδήγηση (mentoring), και κυρίως τη δυνατότητα της πρώτης αναμέτρησης του κειμένου με τον σκηνοθέτη, τους ηθοποιούς και το κοινό. Το Αναλόγιο είναι ο «εγγυητής» που παίρνει το ρίσκο μαζί με τον συγγραφέα. Λειτουργεί ως εργαστήριο που επιτρέπει στους νέους να αποτύχουν και να ξαναδοκιμάσουν και στους καταξιωμένους να πειραματιστούν, χωρίς το άγχος της εμπορικής επιτυχίας.

Η μετάφραση βρίσκεται φέτος στο επίκεντρο, με εργαστήρια στα γαλλικά, αραβικά και τουρκικά, και μια διεθνή συνάντηση αφιερωμένη σε αυτήν. Για εσάς η μετάφραση είναι ένας τρόπος να «ταξιδεύει» ένα θεατρικό έργο ή μπορεί να λειτουργήσει και ως πράξη ουσιαστικής επικοινωνίας μεταξύ διαφορετικών κοινωνιών και πολιτισμών;

Η μετάφραση συνιστά και συστήνει μια βαθιά πολιτισμική και πολιτική πράξη. Φυσικά, είναι το όχημα για να «ταξιδέψει» ένα έργο, αλλά το κυριότερο είναι ότι αποτελεί μια πράξη υποδοχής του «Άλλου». Όταν μεταφέρεις ένα έργο σε μια άλλη γλώσσα, μεταφέρεις τον τρόπο που μια άλλη κοινωνία σκέφτεται, αισθάνεται, πενθεί, διαχειρίζεται το πένθος ή οραματίζεται και ονειρεύεται. Η μετάφραση γίνεται έτσι ένα εργαλείο κατάρριψης των συνόρων και των προκαταλήψεων. Είναι μια γέφυρα που μας επιτρέπει να ανακαλύψουμε ότι, παρά τις γλωσσικές διαφορές, οι υπαρξιακές και κοινωνικές μας αγωνίες παραμένουν κοινές. Ειδικά φέτος, επιλέγοντας γλώσσες όπως τα γαλλικά, τα αραβικά και τα τουρκικά, επιδιώκουμε να ανοίξουμε διαύλους επικοινωνίας και διαπίστευσης ταυτοτήτων με γεωγραφικούς και πολιτισμικούς τόπους που μας αφορούν άμεσα.

Από την αρχή της διαδρομής του, το «Αναλόγιο» λειτουργεί σαν ένας «σεισμογράφος» των κοινωνικών και πολιτιστικών εξελίξεων. Ποια ζητήματα της σημερινής εποχής αισθάνεστε ότι περνούν πιο έντονα μέσα στη σύγχρονη θεατρική γραφή;

Η σύγχρονη θεατρική γραφή αντανακλά με ιδιαίτερη ένταση τους κραδασμούς της εποχής μας. Αυτό που καταγράφουμε τα τελευταία χρόνια ως «σεισμογράφος» είναι μια έντονη στροφή προς τη διερεύνηση των ταυτοτήτων, αφού καθένας μας σε πολλές ταυτότητες αναγνωρίζεται, και των δικαιωμάτων. Τα ζητήματα της έμφυλης βίας κατέχουν κεντρική θέση στα νέα κείμενα. Επίσης, περνά έντονα στη δραματουργία το τραύμα του ξεριζωμού και της προσφυγιάς, η οικολογική αγωνία για το μέλλον του πλανήτη, καθώς και η μοναξιά και η αποξένωση στην ψηφιακή εποχή. Υπάρχει, τέλος, μια διάχυτη ανάγκη των συγγραφέων να επαναπροσδιορίσουν την έννοια της μνήμης και της Ιστορίας.

Πάνω από 180 συντελεστές από εννέα χώρες συναντώνται φέτος στην Αθήνα. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η διεθνής διάσταση και πόσο μπορεί ένα φεστιβάλ όπως το Αναλόγιο να συμβάλει, ώστε η σύγχρονη ελληνική δραματουργία να αποκτήσει μεγαλύτερη παρουσία εκτός συνόρων;

Η διεθνής διάσταση του φεστιβάλ δεν αποτελεί μια κοσμοπολίτικη φιέστα, εντάσσεται στο πλαίσιο ενός διεθνούς δικτύου δημιουργών στο οποίο συμμετέχει το Αναλόγιο. Η σύγχρονη ελληνική δραματουργία έχει υποφέρει από έναν ιδιότυπο πολιτισμικό επαρχιωτισμό, όχι λόγω έλλειψης ταλέντου, αλλά λόγω έλλειψης στρατηγικής εξωστρέφειας. Το Αναλόγιο παρεμβαίνει σε αυτό το κενό. Μέσα από τις διεθνείς συνέργειες, τα masterclass, τις μεταφράσεις, τις εκδόσεις, τη φιλοξενία ξένων μεταφραστών, κριτικών, διευθυντών φεστιβάλ και φιλοξενούμενων παραστάσεων και αφιερωμάτων σε ξένες δραματουργίες, αλλά και παρουσίασης show-case ελληνικών παραστάσεων με σύγχρονα ελληνικά κείμενα, επιδιώκουμε να εντάξουμε το ελληνικό έργο στον παγκόσμιο χάρτη. Δεν εξάγουμε «ελληνικότητα»· καταθέτουμε τη δική μας οπτική για την παγκόσμια κατάσταση πραγμάτων, αποδεικνύοντας ότι η ελληνική γραφή, η ελληνική θεατρική φωνή και σύγχρονη δημιουργία είναι παρούσες, επίκαιρες και βαθιά πολιτικές. Το Αναλόγιο λειτουργεί ως βατήρας εξωστρέφειας.

Υστερα από είκοσι ένα χρόνια συνεχούς πορείας, ποιο είναι σήμερα το μεγαλύτερο στοίχημα για το «Αναλόγιο»; Υπάρχει κάτι που δεν έχετε ακόμη καταφέρει και θα θέλατε να δείτε να γίνεται πραγματικότητα στα επόμενα χρόνια;

Το μεγαλύτερο στοίχημα για το Αναλόγιο σήμερα είναι η θεσμική του θωράκιση, χωρίς να χάσει τον ευέλικτο, ανατρεπτικό και ερευνητικό του χαρακτήρα. Το στοίχημα είναι να συνεχίσουμε να καινοτομούμε. Ζούμε σε μια εποχή ραγδαίων αλλαγών και αποτελεί πρόκληση το πώς θα αξιοποιήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη ως ένα σύγχρονο εργαλείο ενισχύοντας τη δουλειά του δημιουργού χωρίς, φυσικά, να υποκαταστήσουμε την αναντικατάστατη ανθρώπινη έμπνευση και δημιουργία. Κάτι που αποτελεί το μεγάλο μου όραμα για τα επόμενα χρόνια είναι η δημιουργία μιας μόνιμης, φυσικής στέγης για το φεστιβάλ, που θα εγγυηθεί τη συνέχεια του θεσμού μέσα από τους νέους ανθρώπους. Ένας χώρος που θα λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους· ένα διεθνές εκπαιδευτικό και ερευνητικό κέντρο-παρατηρητήριο για τη γραφή, τη μετάφραση και παρουσίαση έργων με επιμελητικά προγράμματα και προγράμματα φιλοξενίας δημιουργών. Ενα «σπίτι» για τη δραματική και σκηνική γραφή στην Ελλάδα, εδώ που γεννήθηκε το δυτικό θέατρο. Αυτό είναι το επόμενο βήμα που θα ήθελα να δω και να το ζήσω να παίρνει σάρκα και οστά.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Η Σίσσυ Παπαθανασίου σπούδασε νομικά, θέατρο και κινηματογράφο στην Ελλάδα. Συνέχισε τις σπουδές της στην κοινωνική ανθρωπολογία, την ιστορία πολιτισμών και το θέατρο στο Παρίσι, στην École des Hautes Études en Sciences Sociales και στο Institut d’Études Théâtrales της Σορβόννης. Καλλιτεχνική διευθύντρια του Φεστιβάλ Θεάτρου Αναλόγιο από το 2005. Διετέλεσε υπεύθυνη του προγράμματος «Αναγνώσεις» του Εθνικού Θεάτρου. Το 2018 διορίστηκε προϊσταμένη στη Διεύθυνση Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού. Δημοσιεύει άρθρα και μελέτες, σκηνοθετεί και μεταφράζει θεατρικά έργα, εισηγείται, παρουσιάζει και επιμελείται την έκδοση λογοτεχνικών κειμένων και εκδόσεων τέχνης. Συμμετέχει με ανακοινώσεις σε διεθνή συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό και σε σεμινάρια για την πολιτιστική διαχείριση, το θέατρο και τη θεατρική γραφή.