Τις γυναίκες του Δεσύλλα, τις μνήμες, τις προσωπικές τους ιστορίες και τους χώρους που σημάδεψαν τη ζωή τους, αποτύπωσε με τον φακό της η φωτογράφος Ευγενία Δουβαρά στην έκθεση «Ο δικός τους χειμώνας», η οποία παρουσιάστηκε το περασμένο καλοκαίρι στο Κοινοτικό Κατάστημα του χωριού, σε επιμέλεια της Σοφίας Δαλαμάγκα.

Το φωτογραφικό αφιέρωμα γεννήθηκε από την επιθυμία της δημιουργού να επανασυνδεθεί με τον τόπο καταγωγής της, όπου πέρασε καλοκαίρια και γιορτές των παιδικών και εφηβικών της χρόνων. Για περίπου τρία χρόνια, η Ευγενία Δουβαρά συνομίλησε με ηλικιωμένες γυναίκες του χωριού, οι οποίες μοιράστηκαν μαζί της προσωπικές αφηγήσεις και βιώματα. Μέσα από τα πορτρέτα τους, αλλά και τις εικόνες των σπιτιών και των προσωπικών τους αντικειμένων, αναδεικνύονται η μνήμη, η ταυτότητα και η ανθεκτικότητα μιας γενιάς γυναικών που έζησε σε διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες.

«Ονειρεύτηκα τις γυναίκες του χωριού μου σαν μεγαλειώδη συστήματα από ρίζες και κλαδιά, σαν δέντρα με χυμούς που τρέχουν σε μοναδικούς κύκλους... Τις συνάντησα με σκοπό να γνωρίσω την ομορφιά του χειμώνα τους», σημειώνει η φωτογράφος, περιγράφοντας την αφετηρία του εγχειρήματός της.

Μιλώντας στην «Ε» μετά την ολοκλήρωση της έκθεσης, η Ευγενία Δουβαρά αναφέρεται στη συγκινησιακή εμπειρία της επιστροφής στις ρίζες της, στη θέση της γυναίκας στην ελληνική επαρχία και στη σημασία της φωτογραφίας ως φορέα συλλογικής μνήμης. Παράλληλα, μοιράζεται στιγμές από τις συναντήσεις της με τις γυναίκες του Δεσύλλα, περιγράφει τις αντιδράσεις τους όταν αντίκρισαν τα πορτρέτα τους και μιλά για την προοπτική να ταξιδέψει η έκθεση και σε άλλες περιοχές. Ανοιχτό παραμένει, επίσης, το ενδεχόμενο να διευρυνθεί το φωτογραφικό πρότζεκτ με τη συμμετοχή περισσότερων γυναικών, αλλά και να αποκτήσει ένα δεύτερο κεφάλαιο, αυτή τη φορά με πρωταγωνιστές τους άντρες του χωριού.

«Η ανθρώπινη ζεστασιά παραμένει αναλλοίωτη»

Η επιστροφή στον τόπο των παιδικών της χρόνων αποτέλεσε για την ίδια μια βαθιά προσωπική διαδρομή, όπως εξηγεί: «Τα τρία χρόνια αυτού του φωτογραφικού πρότζεκτ ήταν για μένα ένα ταξίδι γεμάτο έντονα συναισθήματα. Η επανασύνδεση με τις ρίζες μου με πλημμύρισε με βαθιά συγκίνηση. Το πολυτιμότερο δώρο αυτής της διαδρομής ήταν η συνειδητοποίηση ότι ο χρόνος αφήνει αναπόφευκτα τα σημάδια του στα πρόσωπα των ανθρώπων, στα υλικά αντικείμενα και στην ίδια τη φύση γύρω μας. Όμως, η ανθρώπινη ζεστασιά παραμένει αναλλοίωτη όσο κρατάμε ζωντανή την επιθυμία μας για ουσιαστική σύνδεση».

Στην έκθεση, τα πρόσωπα συνυπάρχουν με τους προσωπικούς χώρους και τα αντικείμενα των γυναικών, που διατηρούν ίχνη από την καθημερινότητα και τις εμπειρίες τους. Όπως επισημαίνει η φωτογράφος, «Η ιστορία και η ταυτότητα κάθε γυναίκας είναι αποτυπωμένες στα δωμάτια και στα αντικείμενα που την περιβάλλουν. Οι χώροι όπου κινείται καθημερινά, οι γωνιές που έχει διακοσμήσει, που εργάζεται ή ξεκουράζεται, κρύβουν πλούσιες αφηγήσεις για τις αξίες, τα βιώματα και το παρελθόν της. Μέσα από τη φωτογραφική μου ματιά, αισθάνομαι ότι αυτοί οι προσωπικοί χώροι "μιλούν" για την ουσία της ύπαρξής της με έναν τρόπο πολύ πιο αυθεντικό και βαθύ από οποιαδήποτε λέξη».

«Μέσα από τις συναντήσεις μου με τις γυναίκες του τόπου, επιχειρώ να "αποθανατίσω τον δικό τους χειμώνα”»

Οι γυναίκες μιας άλλης εποχής

Η Ευγενία Δουβαρά, ψυχολόγος και οικογενειακή ψυχοθεραπεύτρια, μέσα από τις συζητήσεις με τις γυναίκες του χωριού αναγνώρισε τις κοινωνικές συνθήκες που διαμόρφωσαν τη ζωή τους, αλλά και τη δύναμη με την οποία αντιμετώπισαν τις δυσκολίες.

«Μέσα από τις συζητήσεις μας, αναδείχθηκε ξεκάθαρα η βαθιά αλλαγή που έχει συντελεστεί στη θέση της γυναίκας με την πάροδο των χρόνων. Στην ελληνική επαρχία του παρελθόντος, ο κοινωνικός έλεγχος και το "τι θα πει ο κόσμος" καθόριζαν τα πάντα, μέσα σε ένα βαθιά πατριαρχικό περιβάλλον καταπίεσης και υποτίμησης. Παραδοσιακά, οι γυναίκες όφειλαν να παντρευτούν σε μικρή ηλικία, να δημιουργήσουν οικογένεια και πολύ συχνά, να επωμιστούν αποκλειστικά τη φροντίδα των ηλικιωμένων μελών της οικογένειας. Από την άλλη, οι αφηγήσεις των γυναικών που φωτογράφισα αποκαλύπτουν σημαντικά αποθέματα ψυχικής δύναμης κι ανθεκτικότητας. Το γεγονός ότι στάθηκαν όρθιες μέσα σε αντίξοες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες αποτελεί, για τη δική μου γενιά αλλά και για τις νεότερες, μια ανεκτίμητη πηγή έμπνευσης».

Για τη δημιουργό, το φωτογραφικό αφιέρωμα συνιστά και ένα μικρό αρχείο μνήμης του Δεσύλλα, καθώς διασώζει πρόσωπα και ιστορίες που κινδυνεύουν να χαθούν με το πέρασμα του χρόνου. «Η έκθεση αυτή νιώθω πως αποτελεί κομμάτι από τα αρχεία μνήμης του χωριού μου, του Δεσύλλα. Μέσα από τις συναντήσεις μου με τις γυναίκες του τόπου, επιχειρώ να "αποθανατίσω τον δικό τους χειμώνα”, να κρατήσω ζωντανές τις στιγμές τους. Σαν μια φωνή μέσα μου να λέει ότι θέλω να κάνω κάτι προκειμένου να συνεχίσουν να υπάρχουν, να μείνουν ζωντανές στην μνήμη μας. Χωρίς μνήμη οι άνθρωποι κινδυνεύουμε να επαναλάβουμε τα ίδια λάθη, να χάσουμε την ταυτότητά μας, το αίσθημα του ανήκειν και την πίστη μας σε ένα καλύτερο αύριο».

«Εχω γεράσει... έκανες το καλύτερο που μπορούσες!»

Ιδιαίτερη θέση στη μνήμη της φωτογράφου έχουν οι αντιδράσεις των ίδιων των γυναικών όταν είδαν τα πορτρέτα τους στην έκθεση. Όπως περιγράφει, «Κατά την διάρκεια της έκθεσης, παρακολουθούσα διακριτικά κάθε γυναίκα που έμπαινε στο χώρο, με σκοπό να δω την πρώτη της αντίδραση. Αυτό που παρατήρησα ήταν ότι περιεργάζονταν σχολαστικά τα πορτραίτα τους, σα να κοιτάζονταν πρώτη φορά στον καθρέφτη μετά από καιρό. Δεν θα ξεχάσω μια γυναίκα, την Πότα, που μόλις είδε τις φωτογραφίες της, γύρισε προς το μέρος μου και είπε αυθόρμητα "Έχω γεράσει... έκανες το καλύτερο που μπορούσες!". Ξεσπάσαμε και οι δυο σε γέλια. Μαζί της, όπως και με όλες τους μοιράστηκα αγκαλιές, φιλιά και λόγια τρυφερά, που κρατώ σαν φυλαχτό στην καρδιά μου».

Η έκθεση βρήκε ανταπόκριση και από τους άντρες του χωριού, οι οποίοι αναγνώρισαν στις φωτογραφίες τις γυναίκες της οικογένειάς τους. «Οι άντρες του χωριού υποδέχθηκαν την έκθεση με πολύ σεβασμό κι εκτίμηση, αφού ανάμεσα στις γυναίκες που συμμετείχαν αναγνώριζαν συζύγους, μανάδες, αδερφές, θείες, γιαγιάδες τους, εν ολίγοις τις ρίζες τους. Οπως ήταν φυσικό, εξέφρασαν την επιθυμία να επεκτείνω το φωτογραφικό μου πρότζεκτ και να φωτογραφίσω κι εκείνους!»

Η επιθυμία των αντρών να συμμετάσχουν σε ένα αντίστοιχο φωτογραφικό αφιέρωμα έφερε στο προσκήνιο την προοπτική ενός δεύτερου κεφαλαίου, που θα καταγράψει τη δική τους σχέση με τον τόπο και τις μνήμες του. Στην ερώτηση αν έχει σκεφτεί να προχωρήσει σε αυτή την κατεύθυνση, η Ευγενία Δουβαρά απαντά: «Δεν σας κρύβω ότι κάτι τέτοιο μου φαντάζει αρκετά ενδιαφέρον, μιας κι εκείνοι κρατούν ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας και της μνήμης του τόπου, το οποίο χάνεται καθώς φεύγουν από την ζωή».

Με προοπτική συνέχειας

Η Ευγενία Δουβαρά επιθυμεί να παρουσιάσει την έκθεση και σε άλλες περιοχές, ενώ εξετάζει το ενδεχόμενο να διευρύνει το φωτογραφικό πρότζεκτ, συμπεριλαμβάνοντας περισσότερες γυναίκες.

«Ναι, θα ήθελα να την ταξιδέψω όσο πιο πολύ μπορώ και μου το επιτρέπουν οι υποχρεώσεις μου. Μια σκέψη που επεξεργάζομαι είναι το ενδεχόμενο να την μεγαλώσω συμπεριλαμβάνοντας κι άλλες γυναίκες στο φωτογραφικό μου πρότζεκτ, που έχουν δείξει ενδιαφέρον να συμμετέχουν και χάρηκαν με την πρωτοβουλία μου».

Μέσα από το «Ο δικός τους χειμώνας», η φωτογραφία γίνεται ένας τρόπος διατήρησης της μνήμης και σύνδεσης των γενεών. Οι γυναίκες του Δεσύλλα δεν παρουσιάζονται μόνο ως πρόσωπα μιας άλλης εποχής, αλλά ως φορείς βιωμάτων, αξιών και ιστοριών που εξακολουθούν να έχουν θέση στο παρόν. Και όπως υποδηλώνει η σκέψη για τη φωτογράφιση των αντρών του χωριού, η καταγραφή της συλλογικής μνήμης μπορεί να συνεχιστεί, φωτίζοντας και άλλες όψεις της ιστορίας του τόπου.

Η Ευγενία Δουβαρά γεννήθηκε το 1981 στην Αθήνα, όπου και εργάζεται ως ψυχολόγος και οικογενειακή θεραπεύτρια. Οι ρίζες της βρίσκονται στη Μεσσηνία και συγκεκριμένα στο χωριό Δεσύλλα Οιχαλίας. Η ενασχόλησή της με τη φωτογραφία ξεκίνησε συστηματικά το 2020 μέσα από σεμινάρια και σε συνδυασμό με την επαγγελματική της ιδιότητα της πρόσφερε μια νέα γλώσσα έκφρασης και σύνδεσης με τους ανθρώπους. Eκτοτε, έχει λάβει μέρος σε ομαδικές εκθέσεις φωτογραφίας.

Το project «Ο δικός τους χειμώνας», το οποίο ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια, αποτελεί την πρώτη της ατομική έκθεση.