Από της σημαντικότερες γιορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η Πεντηκοστή συνδέεται με πλούσια λαογραφικά στοιχεία που επισημαίνει την βαθιά σχέση του λαού μας με την θρησκευτική ταυτότητα. Η Πεντηκοστή γιορτάζεται πενήντα μέρες μετά το Πάσχα όπου, σύμφωνα με την χριστιανική παράδοση, το Άγιο Πνεύμα εμφανίστηκε ως «γλώσσες πυρός» και έδωσε στους Αποστόλους τη δύναμη να κηρύξουν το Ευαγγέλιο σε όλους του λαούς στην γλώσσα τους. Έτσι έγινε η παγκόσμια διάδοση του Ευαγγελίου ενώνοντας τους ανθρώπους και υπερβαίνοντας τις διαφορές μεταξύ των λαών.  Αυτή η έναρξη θεωρείται η γενέθλια ημέρα της Εκκλησίας, συμβολίζοντας την φώτιση, την ενότητα και την πνευματική αναγέννηση των πιστών.

Το Σάββατο πριν από την Κυριακή της Πεντηκοστής είναι αφιερωμένο στους νεκρούς και είναι ένα από τα Ψυχοσάββατα του εκκλησιαστικού έτους. Οι πιστοί πηγαίνουν κόλλυβα να διαβαστούν στην εκκλησία και επισκέπτονται τα κοιμητήρια για να καθαρίσουν τους τάφους, ή να αφήσουν λουλούδια και λιβάνι. Σε κάποια χωριά ρίχνουν στο χώμα κρασί ή νερό.  

Το απόγευμα της Κυριακής της Πεντηκοστής τελείται ο Εσπερινός την Γονυκλισία. Πλέον οι περισσότεροι ναοί τελούν τον εσπερινό μετά την Θεία Λειτουργία της Κυριακής της Πεντηκοστής. Στον Εσπερινό διαβάζονται ειδικές ευχές ενώ οι πιστοί γονατίζουν για πρώτη φορά μετά την πασχαλινή περίοδο που κρατάει πενήντα μέρες. Αυτή η στάση της προσευχής, που ονομάζεται και «Γονατιστά» στην λαϊκή γλώσσα, συμβολίζει ταπείνωση και πνευματική ανανέωση.

Η Δευτέρα μετά την Πεντηκοστή είναι γιορτή του Αγίου Πνεύματος. Η ξεχωριστή γιορτή τονίζει ότι το Άγιο Πνεύμα είναι ισότιμο με τον Πατέρα και τον Υιό και είναι πηγή φωτισμού, σοφίας και αγιασμού. Για τον λόγο αυτό θεωρείται μεγάλη δεσποτική εορτή.

Συμβολισμοί και έθιμα

Οι συμβολισμοί και η λαϊκή παράδοση δίνουν στις θρησκευτικές τελετές ιδιαίτερη σημασία και προσθέτουν αξία στην συναισθηματική εμπειρία των γιορτών. Ποικίλουν ανάλογα με την περιοχή αλλά εκφράζουν την πολιτισμική ταυτότητα και δίνουν βαθύτερο νόημα. Έτσι και στην γιορτή της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος έχουμε σύμβολα και έθιμα που εκφράζουν αυτά τα νοήματα.

Οι λαϊκή παράδοση λέει ότι το Ψυχοσάββατο οι ψυχές επιστρέφουν στον Άδη, δηλαδή, στον «Κάτω Κόσμο» από τότε που κυκλοφορούσαν ελεύθερες στον κόσμο τις πενήντα μέρες από το Πάσχα μέχρι την Πεντηκοστή. Σε ορισμένα ορεινά χωριά της Ηπείρου οι γυναίκες τραγουδούσαν αργούς σκοπούς σαν μοιρολόγια κοντά στα μνήματα.

«Ψυχές που φύγατε νωρίς, ελάτε ν’ ανταμώσουμε
πριν φύγετε στον κάτω κόσμο και πάλι μοναχώσουμε.» (Ηπειρώτικο μοιρολόι)

Στην Κύπρο εκτός από το Ψυχοσάββατο, πηγαίνουν στα κοιμητήρια και του Αγίου Πνεύματος για να τιμήσουν «τις ψυχές» με τρισάγια και σε κάποιες περιοχές, με μοιρολόγια.

Οι πύρινες γλώσσες  που αναφέρονται στην ακολουθία της Πεντηκοστής συμβολίζουν τον φωτισμό, τη θεία χάρη και την πνευματική κάθαρση. Ο άνεμος, που κατέβασε τις πύρινες γλώσσες, συμβολίζει την δύναμη του Θεού, την ζωή και την παρουσία του Αγίου Πνεύματος.

Το πράσινο χρώμα κυριαρχεί στην γιορτή.  Συνηθίζεται εκείνη την ημέρα οι ιερείς να φοράνε πράσινα άμφια.  Τα πράσινα φύλλα που στολίζουν οι άνθρωποί τους ναούς συνδέονται με την πίστη ότι το Άγιο Πνεύμα κατεβαίνει σαν δροσιά. Σε πολλές περιοχές όπως στην Θράκη,  οι πιστοί έπαιρναν φύλλα από την εκκλησία και τα φυλάγανε στο σπίτι για φυλαχτό ή ευλογία και προστασία. Επίσης τα σκορπούσαν στα χωράφια και στα αμπέλια για ευλογία καλής σοδειάς. Στην Κρήτη πιστεύουν ότι το Άγιο Πνεύμα φέρνει ευλογία στα κοπάδια και στις ελιές.  Στην Ήπειρο θυμιάτιζαν τα κοπάδια και τους στάβλους. Στα νησιά του Αιγαίου στόλιζαν τα σπίτια τους με λουλούδια και αρωματικά φυτά και στις παραθαλάσσιες περιοχές  ακόμα γίνονται λιτανείες για την προστασία των ναυτικών.

Βέβαια, υπήρχαν και έθιμα με απαγορεύσεις ή προφυλάξεις για την γιορτή. Σε ορισμένες περιοχές απαγορευόταν να πλύνουν ρούχα, να κόβουν δέντρα και γενικά  να κάνουν δουλειές. Απέφευγαν να πηγαίνουν σε ποτάμια ή νερά και σταυροδρόμια ή ερημικά μονοπάτια καθώς πίστευαν ότι κυκλοφορούσαν οι ψυχές ή υπερφυσικά πνεύματα όπως και  νεράιδες. Και γι’ αυτό φορούσαν σταυρό ή κρατούσαν βασιλικό ή τα αγιασμένα φύλλα από την εκκλησία.

Γιορτές και πανηγύρια

Τα μεγαλύτερα πανηγύρια στις διάφορες περιοχές γίνονται  ανήμερα του Αγίου Πνεύματος όπου οργανώνονται χοροί με παραδοσιακή μουσική και κοινά τραπέζια με τοπικά φαγητά. Δεν  υπάρχει ξεχωριστός κύκλος τραγουδιών για την Πεντηκοστή αλλά τραγουδιούνται πανηγυρικά δημοτικά τραγούδια που συνδέονται με την αναγέννηση της φύσης, τη μνήμη των νεκρών, τη χαρά μετά την πασχαλινή περίοδο. Στην Θεσσαλία και στην Μακεδονία λέγανε:

 «Ήρθε η Πεντηκοστή με τα λουλούδια όλα,

με τ ’Άγιου Πνεύματος τη χάρη και τη δροσιά»

ή

«Σήμερα είναι γιορτή, σήμερα πανηγύρι,
κατέβηκε τ’ Άγιο Πνεύμα σ’ όλο τον κόσμο γύρω.»

Όπως και με τα τραγούδια, δεν υπάρχει κάποιο ενιαίο πανελλήνιο τυπικό φαγητό, αλλά υπάρχουν πολλά τοπικά εδέσματα που βασίζονται στα εποχιακά προϊόντα της άνοιξης και της αρχής του καλοκαιριού.

Στην Ήπειρο μαγείρευαν βραστό πρόβειο κρέας  ή κρέας με κατσίκι που λέγεται το φαγητό «γιδοβράστι». Με το ζωμό φτιάχνανε πιλάφι και προσφέρονταν σε κοινά τραπέζια μετά την λειτουργία ή στα πανηγύρια. Επίσης οι πίτες της Ηπείρου και της Θεσσαλίας ήταν συνηθισμένο έδεσμα και περιλάμβαναν χορτόπιτες, τυρόπιτες, γαλατόπιτες, πλαστό, ή κρεατόπιτες.

Η Μακεδονία είχε παρόμοια φαγητά με κατσίκι στο φούρνο και πιλάφι, αλλά για γλυκό φτιάχνανε λουκουμάδες. Ενώ στην Κρήτη, εκτός από το πιλάφι με ζωμό κρέατος, φτιάχνανε το παραδοσιακό αντικριστό στα πανηγύρια, και σερβίρανε και καλιτσούνια. Οι Πόντιοι συνήθιζαν να φτιάχνουν  βραστό κρέας, πιροσκί και ωτία (τηγανιτή  ζύμη σε σχήμα «αυτιού» που περιέχει αυγά και γιαούρτι).

Στα νησιά του Αιγαίου πολλές φορές σερβίρανε ψάρια και θαλασσινά στις παραθαλάσσιες περιοχές, μαζί με τυρόπιτες και γλυκά με μέλι. Στην Κύπρο η γιορτή του Αγίου Πνεύματος συνδέεται με το νερό και σημαίνει την έναρξη των καλοκαιρινών μπάνιων στην θάλασσα! Και παρόλο που πηγαίνουν στις παραλίες να γλεντήσουν, φέρνουν μαζί τους σχάρες για να ψήσουν τα κρέατα που συνοδεύονται με άλλα παραδοσιακά εδέσματα.

Όπου υπήρχε μεγάλη παραγωγή γάλακτος, όπως στα ορεινά της Κρήτης και της Πίνδου,  έφτιαχναν φρέσκια τυριά, μυζήθρες, γιαούρτια και γλυκές πίτες.

Το κοινό χαρακτηριστικό όλων των παραδοσιακών φαγητών την Πεντηκοστής ήταν ότι μαγειρεύονταν σε μεγάλες ποσότητες για να προσφερθούν σε φτωχούς και επισκέπτες. Και με αυτή την παράδοση έδειχναν την αφθονία και την ευλογία της κοινότητας!!

Για να τηρηθούν τα ωραία έθιμα και η παράδοση του πανηγυριού και το κοινό τραπέζι προτείνω μια εύκολη και χορταστική συνταγή  που πολλαπλασιάζεται για πολλά άτομα.