Ο τρισυπόστατος Γίας Λιοκής -με τις ετερωνυμίες Σέτος Παμούρας και Λιόσκα Αμπράμοβιτς, ο άντρας της Δασιάς- επιστρέφει από τον θάνατο ως ο ισχυρός εκδότης που καθορίζει τα λογοτεχνικά πράγματα της χώρας. Ο Σέτος γυρίζει από τη Μακρόνησο, ο Λιόσκα από τη Μόσχα, αξιωματικός ειδικών αποστολών της Κα Γκε Μπε. Το εγκεφαλικό, από ενοχές για τη γυναίκα που εγκατέλειψε και για την κόρη του, τον φέρνει σ’ ένα γηροκομείο - όπου τον περιμένουν η Ντορουντίνα, εγγονή της Δασιάς, και η νεαρή Ρωσίδα φυσικοθεραπεύτρια Ντούσκα. Εκεί, μέσα σ’ ένα τοπίο μαγικού ρεαλισμού, ξεδιπλώνεται μια ιστορία ενοχών, ιδεολογικού απολογισμού και ύστατης μεταμέλειας.

Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Το «Μαύρο γάλα της ήττας» είναι το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας. Πόσο αυτόνομο είναι ως έργο, και πώς προετοιμάζει το έδαφος για το τρίτο μέρος; Τι νέο φέρνει σε σχέση με το πρώτο βιβλίο, το «Δέκα πόντους μαύρο χιόνι»;

Το δεύτερο μέρος της τριλογίας μου με τον τίτλο Το «Μαύρο γάλα της ήττας» είναι ένα απολύτως αυτόνομο υπαρξιακό και ιστορικό μυθιστόρημα. Η ανάγνωσή του δεν προϋποθέτει την ανάγνωση του πρώτου μέρους της τριλογίας, «Δέκα πόντους μαύρο χιόνι», εξυπακούεται ό,τι όποιος το έχει διαβάσει, θα αναγνωρίσει τις υπόγειες συνέχειες, αφού η πρωταγωνίστρια, η Δασιά, η κόρη της η Καρία και φυσικά η εγγονή της η Ντορουντίνα, είναι παρούσες και καθορίζουν την εξέλιξη της ιστορίας του Γία, άντρα της Δασιάς, εμμένοντας και συνομιλώντας με τη μνήμη, τη φθορά, το τραύμα της ιστορίας και την άφατη τρυφερότητα απέναντι στους ηττημένους και, τελικά, με την ευρυχωρία της συγνώμης μας, ως αναγνώστες, απέναντι στους παραστρατισμένους και τους κολασμένους.

Αν στο Μαύρο Χιόνι κυριαρχούσε η οδύνη για διάλυση και την καταστροφή του κοινοτισμού, ταυτόχρονα, η σκληρότητα της κοινότητας απέναντι στην αμαρτωλή Δασιά, το δράμα στο Μαύρο γάλα, εξελίσσεται στην υπαρξιακή και ιδεολογική ήττα του τρισυπόστατου Γία, που είναι ταυτόχρονα και Σέτος και Λιόσκα, όντας ένας εσωτερικός τεκτονικός σεισμός.

Η ιστορική διαδρομή γίνεται εσωτερική σύγκρουση και μια υπαρξιακή διαμάχη πολλές φορές χωρίς όρια. Το γάλα από σύμβολο τροφής και ζωής και αθωότητας, γίνεται μαύρο, μια πικρή τροφή που βαραίνει σαν πέτρα στο λαιμό του τρισυπόστατου Γία, ως ενοχή, ως συνείδηση, ως επίγνωση, για τα δεινά που φόρτωσε εις εαυτόν και τους αγαπημένους του σε μια πορεία βουβής πτώσης στο Κενό.

Το τρίτο μέρος της τριλογίας, ο Μαύρος….., θα είναι μια ανοίκεια υπόθεση. Ένας μακρύς διάλογος αποθαμένων! Δεν θα είναι αφήγηση, αλλά παραλήρημα σκιών μέσα σε καθρέφτη χωρίς φως… Έτσι, συνοπτικά, aν στο πρώτο βιβλίο οι πληγές μένουν ανοικτές και στο δεύτερο η συνείδηση τις αντικρίζει, στο τρίτο οι μορφές θα υψωθούν αβαρείς προς την απέραντη θέα της Λήθης.

Ο Γίας Λιοκής εμφανίζεται τρισυπόστατος, με διαφορετικές ζωές και ιδεολογικές διαδρομές. Είναι τρεις ξεχωριστοί άνθρωποι ή τρεις εκδοχές της ίδιας ήττας;

Ο Γίας Λιοκής έχει το υπόβαθρο και συστατικά μιας ιστορικής προσωπικότητας του καιρού του. Η λογοτεχνική μου επιλογή να έχει τρεις υποστάσεις ήταν η συγγραφική ανάγκη να τονίσω πως ο ίδιος άνθρωπος κάτω από διαφορετικά καθεστώτα και συνθήκες μπορεί να γίνει στο ένα, φυλακισμένος πολιτικός κρατούμενος και στο άλλο, ο αξιωματικός στην υπηρεσία ενός μεγάλου σκοπού, αλλά που στις μέρες του του ανατέθηκε το καθήκον να είναι βασανιστής και εκτελεστής αντιφρονούντων. Ενώ η ζωή και η πραγματικότητα και ο οπορτουνισμός, παραμερίζοντας σιωπηλά, αρχές και ιδεολογικές σταθερές, τον οδηγούν στην κορυφή του εκδοτικού γίγνεσθαι της χώρας. Αυτές οι τρεις εκδοχές του ίδιου ανθρώπου, μέσω ενός εγκεφαλικού οδηγείται στο γηροκομείο, όπου όλα ποια βγαίνουν στη φόρα. Με συγκρούσεις, οι παραμορφωμένες από το κομματικό καθήκον, αναμνήσεις, συνθλίβονται στο καθρέφτη της επιθανάτιας αγωνίας, όπου τα ψέματα και οι υπεκφυγές, είναι σάπια, ξερά κλαδιά που δεν αντέχουν άλλα προσχήματα και η ήττα είναι αβάστακτη από την ιστορία που βαρέθηκε κούφια λόγια και μονοσύλλαβες αυταπάτες.

Στο βιβλίο αναμετριέστε με βαριά ιστορικά φορτία και ιδεολογίες. Πόσο δύσκολο είναι να γράφει κανείς χωρίς να δικάζει, αλλά και χωρίς να σιωπά;

Θα είμαι σαφής και θα απαντήσω χωρίς περιστροφές. Ως συγγραφέας δεν επέλεξα τον ρόλο του δικαστή για να αποδώσω δικαιοσύνη, αυτό, εξάλλου, γίνεται κατά κόρον στις μέρες μας. Ούτε τον βολικό ρόλο του ουδέτερου παρατηρητή. Επιχείρησα να φωτίσω αποκρυμμένες πλευρές των ιστορικών γεγονότων, δίνοντας βάθος στην υπαρξιακή υπόσταση και την τραγικότητα του Προσώπου. Κρίνοντας πολιτικές επιλογές, χωρίς να κατασκευάζω κατηγορητήρια και αφορισμούς, αφήνοντας τον αναγνώστη να κρίνει, να επικρίνει, να αντιδικήσει και, τελικά, συμφωνήσει ή να διαφωνήσει υπενθυμίζοντας, πως η Δημοκρατική ευρυχωρία πρέπει να χωράει τις οπτικές όλων μας. Αλλιώς, η σιωπή από φόβο, ή με το σωσίβιο της αποσιώπησης, η ιδιοτέλεια του να τα έχουμε καλά με όλους, οδηγεί τον γραφιά στον βολικό συμβιβασμό, αλλά το λογοτεχνικό κείμενο στον ρακένδυτο καιρό της ευκολίας… Το αν η απόπειρά μου να γράψω με επίγνωση της ιστορικής τραγικότητας, όχι με διάθεση ηθικής υπεροχής, αλλά ξεφλουδίζοντας τις λέξεις μια-μια χωρίς ντροπή και προκατάληψη, ίσως το μάθω από τους αναγνώστες του βιβλίου μου.

Το εγκεφαλικό του ήρωα γίνεται σημείο καθαρτικής αναμέτρησης. Γιατί επιλέξατε μια σωματική κατάρρευση ως αφετηρία της εσωτερικής αναζήτησης και αυτογνωσίας;

Η εγκεφαλική κατάρρευση με ενδιέφερε γιατί το σώμα δεν ψεύδεται. Οι εξομολογήσεις εμπρός στο φάσμα του θανάτου είναι ειλικρινείς! Και με κατατρέχει η φράση του Κάφκα από τα γράμματα στη Μιλένα: «Τα γράμματα του αποχαιρετισμού λένε πάντα την Αλήθεια, αφού οι νεκροί δεν λένε ποτέ ψέματα!» Στο πληγωμένο μυαλό καταρρέουν, οι προφάσεις, οι δικαιολογίες, τα καλά κρυμμένα μυστικά. Οι βεβαιότητες θρυμματίζονται, τα ιδεολογικά κλισέ γίνονται συντρίμμια. Η μεγάλη ρωγμή γίνεται μεταίχμιο. Ο Γίας δεν μπορεί πια να κρυφτεί πίσω από το δάκτυλό του. Βρίσκεται ενώπιος ενωπίω, ξεκινώντας ένα σύντομο χρονικά αλλά μακροσκελές στην αφήγησή του ταξίδι αυτογνωσίας και η αδέξια επιστροφή θαμμένων αισθημάτων και συναισθημάτων κατακλύζουν τη ροή της γραφής.

Οι γυναικείες μορφές στην αφήγηση δεν είναι απλά παρούσες· διαμορφώνουν και την πορεία του ήρωα. Τι ρόλο παίζει η θηλυκή παρουσία στην εξέλιξη της ιστορίας και στη διαμόρφωση του Γία;

Οι γυναίκες του βιβλίου έχουν πρωταγωνιστικούς ρόλους και έχουν στην εξέλιξη του μυθιστορήματος διττό ρόλο. Η πεθαμένη γυναίκα του, η Δασιά και η κόρη του η σφαγμένη από τη μάνα της, η Καρία, είναι οι Ερινύες που τον οδηγούν στο εγκεφαλικό και του ταράζουν τον ύπνο στο γηροκομείο. Τα δυο νεαρά κορίτσια, η Ντορουντίνα, εγγονή εξ αγχιστείας, είναι το φτερούγισμα αγάπης στην άνυδρη ζωή του, ενώ η Ρωσίδα μετανάστρια, η Ντούσκα, είναι το επιθανάτιο άγγιγμα του έρωτα στην ευνουχισμένη βιοτή του.

Η μνήμη στο βιβλίο άλλοτε λυτρώνει και άλλοτε βασανίζει. Είναι τελικά καταφύγιο ή φυλακή, και πώς καθορίζει τη σχέση του ήρωα με το παρελθόν και την ίδια του την ταυτότητα;

Θα δανειστώ ένα στίχο του ποιητή Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, από την ποιητική του συλλογή, «Παιδικό κουρείο»: … Αλλά κι η μνήμη αν ήταν γυναίκα λυπημένη κι ολομόναχη παρά τις τόσες γέννες που έγδαραν το σώμα της. Που άλλοτε κυκλωμένη από χρωμάτων και ήχων συλλαβές χάραζε και καρφίτσωνε ύψη μες το βλέμμα της να τα συγκρίνει στο μεγάλωμα ύστερα…

Έτσι κι εδώ στις σελίδες ετούτου του μυθιστορήματος, η μνήμη μοναχή και λυπημένη είναι και τα δύο: φυλακή και καταφυγή. Η απολογία λυτρώνει γδέρνοντας και η αλήθεια τις επουλώνει, θροΐζοντας χαμένη ζωή κι ανακτημένη Ελευθερία.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Ο Πάνος Νιαβής γεννήθηκε το 1956 στον Μάραθο Ευρυτανίας, εκεί όπου τα βουνά σμιλεύουν πόνους ή σιωπές και η μνήμη βαραίνει σαν την πέτρα. Το 1977 αποφοίτησε από τη Σχολή Πλοιάρχων Εμπορικού Ναυτικού και ταξίδεψε ως το 1983 στις θάλασσες του κόσμου. Η βιοποριστική ανάγκη της θάλασσας έγινε ταυτόχρονα παράθυρο θέασης σε εβδομήντα πέντε χώρες, σε πολιτισμούς και πολιτικά συστήματα. Θέαση και επαφή που διέλυσαν μέσα του ιδέες, θεωρίες και πίστεις, στρέφοντας την προσοχή του από τα οράματα στον Άνθρωπο

Από το 1988 ζει στο Ηράκλειο Αττικής. Εργάζεται στον χώρο της ναυτιλίας. Ποιητής και συγγραφέας στέκεται ανάμεσα στη μνήμη και τη νοσταλγία, δίνοντας φωνή στους αφανείς. Με τις λέξεις του σηκώνει τ’ άβατο της σιωπής, χαράζοντας το δικό του ίχνος στην ποίηση και την πεζογραφία. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές «Ο μαύρος κότσυφας στο χιόνι» (εκδ. Samizdat, 2015) και «Η Τριγωνομετρία των Παθών» (εκδ. Μελάνι, 2018).

Το 2021 κυκλοφόρησαν, σε μετάφραση του ίδιου, 31 ποιήματα της μεγάλης Αργεντινής ποιήτριας Αλφονσίνα Στόρνι με τίτλο «No Μe olviden – Μη με ξεχάσετε στο φιλιατρό της λήθης» (εκδ. Παρουσία). Το 2022 εκδόθηκε το πρώτο μέρος της μυθιστορηματικής του τριλογίας «Δέκα Πόντους Μαύρο Χιόνι» (εκδ. Αρμός). «Το μαύρο γάλα της ήττας» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.