Υπάρχουν πολλοί τρόποι να γνωρίσει κανείς έναν τόπο. Για την Κωνσταντίνα Τυροβολά, μεταφράστρια και κάτοικο Σπάρτης, μέλος της Πανελλήνιας Ενωσης Επαγγελματιών Μεταφραστών και Διερμηνέων (ΠΕΕΜΠΙΠ) και του Ελληνικού Ορειβατικού Συλλόγου Σπάρτης, ένας από αυτούς είναι να τον περπατήσει. Οι διαδρομές στον Ταΰγετο, τον Πάρνωνα, τη Μάνη και το Ταίναρο συνδέονται με την αγάπη της για τη φύση και την πεζοπορία, μέσα από την οποία ανακαλύπτει διαφορετικά τον τόπο όπου ζει. Η μετάφραση, από την άλλη, την φέρνει σε επαφή με άλλους τόπους, ανθρώπους και πολιτισμούς.
«Η περιοχή έχει ιστορικά αναδείξει το πρότυπο του υγιούς σώματος και έχει εμπνεύσει και καλλιτεχνικά με την υπέροχη φύση της. Το λιγότερο που μπορώ να πω είναι ότι η φύση μάς προσφέρει υγεία, ηρεμία και ομορφιά, μας στρέφει στο παρόν και στο απέραντο», σημειώνει. Ανάμεσα στις δύο δραστηριότητες, την πεζοπορία και τη μετάφραση, διακρίνει αρκετά κοινά στοιχεία, με βασικότερο την επικοινωνία.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, στις 30 Σεπτεμβρίου, μιλά στην «Ε» για τη μετάφραση στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, τη δράση της ΠΕΕΜΠΙΠ και τις πρωτοβουλίες της για την προβολή του έργου των μεταφραστών. Παράλληλα, τις επόμενες ημέρες θα δημοσιεύσει το δεύτερο επεισόδιο podcast για τη μετάφραση, με το πρώτο να είναι αφιερωμένο στο θέατρο και τη μετάφραση, ενώ τον Νοέμβριο θα συμμετάσχει στην 1η Διεθνή Εκθεση Παιδικού & Εφηβικού Βιβλίου στην Πάτρα.
- Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε επαγγελματικά με τη μετάφραση και πότε συνειδητοποιήσατε ότι θα μπορούσε να αποτελέσει το επάγγελμά σας;
Αρχικά, μου άρεσαν πάντα οι γλώσσες και η πολυπολιτισμικότητα. Αυτό με οδήγησε φυσικά στις μεταφραστικές σπουδές στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και στη συνέχεια στην πρώτη μου δουλειά ως μεταφράστρια. Κατάλαβα γρήγορα την αναγκαιότητα της μετάφρασης στην αγορά, την αγάπη μου για το αντικείμενο, αλλά και την ανάγκη για διαρκή εξάσκηση και εξέλιξη. Η απόφασή μου να ασχοληθώ επαγγελματικά με τη μετάφραση εδραιώθηκε όταν ίδρυσα τη δική μου μεταφραστική εταιρεία, τη Yourtranslator.
- Τι σημαίνει για εσάς η ιδιότητα του επαγγελματία μεταφραστή και τι διαφορά έχει από την εικόνα που μπορεί να έχει ο κόσμος για τη μετάφραση ως «καλή γνώση μιας ξένης γλώσσας»;
Οι επαγγελματίες της μετάφρασης χαρακτηρίζονται από αγάπη για τη γλώσσα, πολιτισμική ευαισθησία, προσοχή στη λεπτομέρεια, τεχνική κατάρτιση και διάθεση για διαρκή εξέλιξη, καθώς η τεχνολογία (λογισμικά μετάφρασης, εργαλεία ΤΝ) είναι αναπόσπαστο μέρος της δουλειάς μας. Η καλή γνώση μιας ξένης γλώσσας είναι μόνο η αρχή, καθώς η εκπαίδευση, οι τεχνικές, η εξάσκηση, η εξειδίκευση σε συγκεκριμένο τομέα (π.χ. νομικά κείμενα) ή υπο-κλάδο της μετάφρασης (π.χ. υποτιτλισμό) και η χρήση εργαλείων εξασφαλίζουν το άριστο αποτέλεσμα.
- Ποια είναι τα στοιχεία που, κατά τη γνώμη σας, κάνουν μια μετάφραση πραγματικά καλή; Αρκεί η ακρίβεια ή χρειάζεται και κάτι περισσότερο από τον μεταφραστή;
Η μετάφραση δεν είναι μία, οπότε ανάλογα με το είδος κειμένου και το πλαίσιο/τον σκοπό πραγματοποίησής της, αλλάζουν και οι απαιτήσεις. Κατά περίπτωση, επιβάλλεται η ακρίβεια και η πιστότητα (π.χ. σε επιστημονικά κείμενα), άλλοτε πάλι χρειάζεται και χρησιμοποιείται δημιουργικότητα, φαντασία και ελευθερία (π.χ. στη λογοτεχνία). Επομένως, θα έλεγα πως μια μετάφραση είναι καλή όταν γνωρίζει και εφαρμόζει τους κανόνες που ταιριάζουν στο είδος της, όταν λαμβάνει υπόψη τις οδηγίες του πελάτη, το πλαίσιο και τον σκοπό της, το κοινό/τους χρήστες της και όλες τις παραμέτρους που αφορούν κάθε έργο/κείμενο ξεχωριστά.
- Πόσο εύκολο είναι να μεταφράσει κανείς ένα λογοτεχνικό έργο; Τι δυσκολίες έχει το να μεταφέρεις σε μια άλλη γλώσσα όχι μόνο το νόημα, αλλά και το ύφος και τη «φωνή» του συγγραφέα;
Είναι πάρα πολύ δύσκολο. Είναι η τέχνη του εφικτού απέναντι στο αδύνατο. Να μην «προδώσεις» τον/τη συγγραφέα, να αποδώσεις ένα άλλο πολιτισμικό πλαίσιο, ένα προσωπικό ύφος, ακόμα και συγκεκριμένες και σκόπιμες συντακτικές/γραμματικές δομές, ενίοτε ένα κείμενο μιας πολύ μακρινής εποχής, σε μια ίσως ντοπιολαλιά, για παιδικό κοινό ή για ενήλικες…Είναι τόσο πολλά τα στοιχεία όσα και η μοναδικότητα κάθε συγγραφέα. Πολλές φορές οι μεταφραστές/τριες μιλούν, εφόσον μπορούν, με τον/την συγγραφέα και φυσικά γίνεται και επιμέλεια, επίσης από επαγγελματίες.
- Η τεχνητή νοημοσύνη και τα εργαλεία αυτόματης μετάφρασης αλλάζουν ήδη τον χώρο. Ποιο μέρος της δουλειάς του μεταφραστή δεν μπορεί να αντικατασταθεί από μια μηχανή;
Η μηχανή παραμένει ατελής σε κείμενα και πλαίσια που απαιτούν δημιουργικότητα, φαντασία, αλλά και ακρίβεια και εγκυρότητα. Πολύ σημαντικά ή πολύ δημιουργικά κείμενα δεν είναι σοφό να τα αναθέτει κανείς στην ΤΝ. Αλλά και κάθε κείμενο που θα ανατεθεί στην ΤΝ, χρειάζεται επιμέλεια από επαγγελματία της μετάφρασης, καθώς πολλές φορές χρειάζονται διορθώσεις στην ορολογία, τη σύνταξη ή τη γραμματική και πολλές φορές υπάρχουν κρυμμένα λάθη ή προκαταλήψεις που δεν διακρίνονται από μη έμπειρα μάτια.
- Είστε μέλος της ΠΕΕΜΠΙΠ και συμμετέχετε και ως μέντορας στο πρόγραμμα Mentoring της Ενωσης. Τι σας έκανε να θελήσετε να μεταδώσετε την εμπειρία σας σε νεότερους μεταφραστές;
Επειδή η μετάβαση από τις σπουδές στον επαγγελματικό στίβο μπορεί να προκαλεί πολύ άγχος, οι συμβουλές και η καθοδήγηση είναι πάντα χρήσιμες. Κι εγώ βρέθηκα σε αυτή τη θέση και θα ήθελα να βοηθήσω, αλλά και να γνωρίσω νέα άτομα και προσεγγίσεις στη δουλειά μας. Βρίσκω πάντα αξία στη στήριξη συναδέλφων, αλλά και της ΠΕΕΜΠΙΠ.
- Τι θα συμβουλεύατε έναν νέο άνθρωπο που αγαπά τις ξένες γλώσσες και σκέφτεται σήμερα να ακολουθήσει επαγγελματικά τη μετάφραση;
Η μετάφραση σήμερα είναι στην αιχμή της τεχνολογίας. Πέρα από την αγάπη για τις γλώσσες και τους πολιτισμούς, χρειάζονται οι κατάλληλες σπουδές και η εξάσκηση στο αντικείμενο. Υπάρχουν πολλοί επιμέρους κλάδοι για να διαλέξει κανείς, αλλά στους περισσότερους η τεχνολογία παίζει καθοριστικό ρόλο, οπότε χρειάζεται εξοικείωση και διάθεση για διαρκή μάθηση και εξέλιξη. Οι άνθρωποι σήμερα χρειάζονται για να εκπαιδεύσουν τις μηχανές, να τις διορθώνουν και να δημιουργούν αποτελέσματα με ακρίβεια, εγκυρότητα ή -αλλού- φαντασία και δημιουργικότητα.
- Παράλληλα με τη μετάφραση είστε συνοδός βουνού. Πώς συνυπάρχουν αυτές οι δύο φαινομενικά διαφορετικές δραστηριότητες στη ζωή σας;
Η μετάφραση είναι μια διαδικασία κυρίως νοητική, μοναχική -για εμένα που εργάζομαι από το σπίτι- και εσωτερικού χώρου. Η συνοδεία βουνού αντίθετα, με μεταφέρει στη φύση, με κόσμο και σε κίνηση. Μπορώ να πω ότι φροντίζω να κάνω και τα δύο που με φροντίζουν συνολικά σαν άνθρωπο. Η αλλαγή παραστάσεων και ερεθισμάτων ανατροφοδοτεί και τη δουλειά μου και τις σχέσεις μου, και συνολικά την ψυχή μου.
- Υπάρχει κάτι κοινό ανάμεσα στη δουλειά του μεταφραστή και στη συνοδεία ανθρώπων στο βουνό; Χρειάζονται, για παράδειγμα, παρατηρητικότητα, προσανατολισμός και διαρκής προσοχή;
Υπάρχουν πολλά κοινά στις δύο δουλειές, αλλά το βασικό είναι η επικοινωνία. Στη μετάφραση είναι ίσως πιο πολύ διαμεσολάβηση, ενώ στη συνοδεία απευθείας επικοινωνία. Χρειάζονται οργάνωση, προετοιμασία, εξάσκηση, κατανόηση του πλαισίου και πολλή προσοχή. Στη συνέχεια, έρχεται η αξιολόγηση και η διαρκής βελτίωση. Κάθε κείμενο προς μετάφραση και κάθε άνθρωπος που θέλει να κάνει ορειβασία πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μοναδικές περιπτώσεις.
- Η Σπάρτη και η Λακωνία προσφέρονται ιδιαίτερα για δραστηριότητες στη φύση. Πόσο έχει επηρεάσει ο τόπος στον οποίο ζείτε τον τρόπο που εργάζεστε και βλέπετε τη ζωή;
Κατοικώ στη Σπάρτη, αγαπώ τη φύση και είμαι μέλος του Ελληνικού Ορειβατικού Συλλόγου Σπάρτης. Δεν θα μπορούσα λοιπόν να μην ασχοληθώ με τις υπαίθριες δραστηριότητες σε ένα νομό που έχει και βουνό και θάλασσα και σε μια πόλη κυριολεκτικά δίπλα σε Ταΰγετο και Πάρνωνα. Πέρα από δραστηριότητα ελεύθερου χρόνου, οι πεζοπορίες έγιναν και η δεύτερη δουλειά μου. Η περιοχή έχει ιστορικά αναδείξει το πρότυπο του υγιούς σώματος και έχει εμπνεύσει και καλλιτεχνικά με την υπέροχη φύση της. Το λιγότερο που μπορώ να πω είναι ότι η φύση μάς προσφέρει υγεία, ηρεμία και ομορφιά, μας στρέφει στο παρόν και στο απέραντο.
- Με αφορμή τις Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς, αν είχατε να προτείνετε σε έναν επισκέπτη τρία σημεία της Λακωνίας που αξίζει να γνωρίσει οπωσδήποτε, ποια θα ήταν;
Πραγματικά δυσκολεύομαι πάρα πολύ να διαλέξω τρία σημεία, μου φαίνονται λίγα! Θα πω μάλλον α) τον Μυστρά (αλλά δίπλα του θα βάλω και τη Μονεμβάσια και το Γεράκι), β) τη Βάθεια (ή οποιονδήποτε άλλον οικισμό παραδοσιακής μανιάτικης αρχιτεκτονικής) και γ) το ακρωτήριο Ταίναρο (αλλά θα βάλω δίπλα του και τον Κάβο Μαλιά). Πολιτιστική κληρονομιά είναι οι αρχαιολογικοί χώροι, το φυσικό περιβάλλον, η άυλη πολιτιστική κληρονομιά και πολλά άλλα. Χρειαζόμαστε τουλάχιστον μία εκπομπή για να το αναπτύξουμε!
- Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που έχετε αντιμετωπίσει μέχρι σήμερα στην επαγγελματική σας πορεία και τι σας δίδαξε;
Η μεγαλύτερη πρόκληση που έχω αντιμετωπίσει μέχρι σήμερα είναι η προσαρμογή στις αλλαγές που έφερε η Τεχνητή Νοημοσύνη. Από τη μία πλευρά, η ένταξή της στη διαδικασία της μετάφρασης, αλλά πώς, η εκπαίδευση στη χρήση της και η αξιολόγησή της, η επαναδιαπραγμάτευση με τους πελάτες και η προσθήκη νέων υπηρεσιών, που καταλήγουν στην αναζήτηση ενός νέου ρόλου του ανθρώπου στη διαδικασία της μετάφρασης (ανάλογα βέβαια και με το είδος της μετάφρασης). Από την άλλη πλευρά, η εξέταση, προσωπικά, του πόσο τεχνική θέλω να είναι η δουλειά μου, σε αντιδιαστολή (ή παράλληλα) με το καλλιτεχνική ή φυσική, στη φύση.
- Η ΠΕΕΜΠΙΠ έχει αναπτύξει όλα αυτά τα χρόνια σημαντική κοινωνική και εθελοντική δράση, μεταξύ άλλων και μέσα από τη συνεργασία της με «Το Χαμόγελο του Παιδιού». Με αφορμή και την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, στις 30 Σεπτεμβρίου, έχετε προγραμματίσει για το 2026 κάποιες σχετικές δράσεις ή πρωτοβουλίες;
Εκτός από το κοινωνικό και εθελοντικό της έργο, η ΠΕΕΜΠΙΠ συμμετέχει σε πληθώρα εκδηλώσεων που αφορούν το βιβλίο και τη μετάφραση, όπως στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης, ενώ διοργανώνει και πολλές εκδηλώσεις με σκοπό την προβολή της μετάφρασης και του έργου των μεταφραστών/τριών σε πολλούς και διαφορετικούς χώρους (π.χ. σε σχολεία). Σε λίγες μέρες, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης θα δημοσιεύσει το δεύτερο επεισόδιο podcast για τη μετάφραση (το πρώτο ήταν για το θέατρο και τη μετάφραση), ενώ τον Νοέμβριο θα συμμετάσχει στην 1η Διεθνή Έκθεση Παιδικού & Εφηβικού Βιβλίου στην Πάτρα.
