Το φθινόπωρο του 1814 ιδρύθηκε στην Οδησσό η «Φιλική Εταιρεία». Η οργάνωση είχε πυραμιδοειδή δομή και απαιτούσε συνωμοτική μυστική δράση. Στα πρότυπα των τεκτονικών στοών αλλά και των συνωμοτικών οργανώσεων που δρούσαν μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους στην Ευρώπη και στόχευαν στη ρήξη με τις συντηρητικές αυτοκρατορίες της Ευρώπης και την Ιερή Συμμαχία, η Φιλική Εταιρεία κατάφερε να συσπειρώσει τον υπόδουλο ελληνισμό και να επιταχύνει την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης.
Η «Φιλική Εταιρεία» με το φοβερό σύνθημα « Ελευθερια ή θάνατος» προχωρούσε στην ορκωμοσία των μυημένων:
«Ορκιζόμεθα ως τίμιοι άνθρωποι: ως άνθρωποι, οι οποίοι δεν κινούμεθα από κανέν άλλο αίσθημα ή μη από το προς την ελευθερίαν της ταλαιπώρου πατρίδας μας, ίνα συντρέξωμεν με τον νουν, με την καρδίαν και με το σώμα μας εις την ελευθερίαν της, μη πτούμενοι μήτε πυρ, μήτε σίδηρον, μήτ’ οποιανδήποτε βάσανον, ως από μέρους ουτινοσδήποτε, όστις ήθελε τολμήσει να μας αποκόψει από την ιερότητα του σκοπού μας. Οι κόποι και οι αγώνες θέλουν λογίζεσθαι ως μηδέν ως προς την απόφασίν μας. Ό,τι δε ήθελεν είναι μυστικόν μεταξύ ημών, τούτο επ’ ουδεμιά περιστάσει δεν μπορεί να κοινοποιηθεί εις άλλον, αν εκ συμφώνου δεν εγκριθεί η κοινοποίησίς του.
Ορκιζόμεθα δε προ πάντων ότι μεταξύ ημών και των τυράννων της πατρίδος μας, το πυρ και ο σίδηρος είναι τα μόνα μέσα της διαλλαγής και τίποτε άλλο. Εκ του εναντίου δε και ήθελεν αναιρέσωμεν την ιερότητα των χρεών μας, κινούμενοι από αισχροκέρδειάν τινα ή δειλίαν ή άλλην οποιανδήποτε αιτίαν, το όνομά μας να παραδίδεται εις το αιώνιον και εις την κατάραν των ομογενών μας· το αίμα μας να χυθεί ως χύνεται αυτήν ταύτην την στιγμήν ο οίνος ούτος· το δε σώμα μας μη αξιούμενον ταφής να γίνει βορά των θηρίων και των ορνέων. Αμήν»
Στο τέλος της τελετής του όρκου το κρασί που κρατούσαν, χυνόταν πάνω στα σπαθιά τους.
Όπως αναφέρει ο Ξάνθος στα απομνημονεύματά του η «Φιλική Εταιρεία» έγινε:
«… δια την ανέγερσιν και απελευθέρωσιν του Ελληνικού Έθνους και της Πατρίδoς μας». Και συνεχίζει: « … δια να ενεργήσωσι μόνοι των ό,τι ματαίως από πολλού χρόνου ήλπιζον από την φιλανθρωπίαν των χριστιανών βασιλέων».
Εμπειρία από μυστική εταιρική δράση είχε ο Τσακάλωφ από τη συμμετοχή του στο «Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον» (Hôtel Hellénophone) στο Παρίσι, την πρώτη μυστική οργάνωση των Ελλήνων των παροικιών και ο Ξάνθος που είχε μυηθεί στην τεκτονική στοά της Λευκάδας, την «εταιρεία των ελευθεροτεκτόνων» της Αγίας Μαύρας. Ο Σκουφάς γνώριζε για τη λειτουργία των μυστικών οργανώσεων από τον Κωνσταντίνο Ράδο που είχε μυηθεί από τους Καρμπονάρους. Η άγνωστη τριμελής διοίκηση της Εταιρείας, ήταν η «Αόρατος Αρχή» και η Εταιρεία ο «Ναός».
Από την ίδρυσή της το φθινόπωρο του 1814 μέχρι το 1818 η Εταιρεία προχωρούσε με μικρά βήματα. Στόχος της ήταν οι εύποροι Έλληνες των παροικιών. Η διερεύνηση της Εταιρείας άρχισε το 1818, όταν μετακόμισε στην Κωνσταντινούπολη και την Οδησσό. Εκεί ο Σκουφάς μύησε τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο, που είχε γεννηθεί στην Ανδρίτσαινα περίπου το 1790. Το 1818 είχε εγκατασταθεί στη Σμύρνη κι από κει μετακόμισε στην Οδησσό. Εργάστηκε ως υπάλληλος στο κατάστημα του Αθανάσιου Σέκερη. Στη συνέχεια, τον Μάιο του 1818, ο Αναγνωστόπουλος μύησε στη Φιλική Εταιρεία το αφεντικό του, Παναγιώτη Σέκερη . Ο Αναγνωστόπουλος ήταν εξαιρετικά δραστήριος, τόσο ώστε να θεωρείται ως ένας από τους ιδρυτές της Εταιρείας. Ο Παναγιώτης Σέκερης είχε γεννηθεί στην Τρίπολη της Αρκαδίας το 1783 και φοίτησε στη σχολή της Δημητσάνας. Το 1798, σε ηλικία μόλις 15 ετών, διέφυγε στις Σπέτσες και έφτασε στην Οδησσό, όπου ασχολήθηκε με το εμπόριο. Ο Σέκερης βοήθησε την Εταιρεία κυρίως οικονομικά. Ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος μύησε στην Εταιρεία και τον Χρήστο «Αναγνώστη» Παπαγεωργίου ή Αναγνωσταρά καθώς και άλλα σημαντικά μέλη, αφού ανέλαβε σημαντική δράση στην Οδησσό, στη Βλαχία, καθώς και την Ιταλία, όπου ήρθε σε επαφή και με τον κύκλο της Πίζας. Ο Χρήστος «Αναγνώστης» Παπαγεωργίου ή Αναγνωσταράς, είχε γεννηθεί στην Πολιανή Μεσσηνίας το 1760 και ήταν σπουδαίος Έλληνας οπλαρχηγός της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 που είχε καθοριστικό ρόλο στην Απελευθέρωση της Καλαμάτας.
Η «Αόρατη Αρχή» της Εταιρείας μετονομάστηκε σε «Αρχή των Δώδεκα Αποστόλων». Οι Απόστολοι της Φιλικής Εταιρείας είχαν οριστεί από τον Σκουφά.
Κάθε Απόστολος ανέλαβε μια μεγάλη περιφέρεια:
1. ο Γεωργάκης Ολύμπιος, τη Σερβία,
2. ο Δημήτριος Βατικιώτης, τη Βουλγαρία,
3. ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας, τη Ρουμανία,
4. ο Χριστόδουλος Λουριώτης, την Ιταλία,
5. ο Αναγνωσταράς (Αναγνώστης Παπαγεωργίου), τα νησιά του Σαρωνικού,
6. ο Ηλίας Χρυσοσπάθης, τη Μεσσηνία,
7. ο Γιάννης Φαρμάκης, τη Μακεδονία και τη Θράκη,
8. ο Ασημάκης Κροκίδας, την Ήπειρο,
9. ο Αντώνιος Πελοπίδας, την Πελοπόννησο,
10. ο Δημήτριος Ίπατρος, την Αίγυπτο,
11. ο Γαβριήλ Κατακάζης, τη Νότια Ρωσία και
12. ο Κυριάκος Καμαρινός, τη Μάνη.
Όταν στις 30 Ιουλίου 1818, πέθανε ο Σκουφάς, τη θέση του στην «Αρχή» πήρε ο Αναγνωστόπουλος.
Μέχρι το 1820 τα μυημένα στη Φιλική Εταιρεία μέλη έγιναν περίπου 1100. Ανάμεσά τους ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Παπαφλέσσας, οι Λάζαρος και Γεώργιος Κουντουριώτης, ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Θεόδωρος Νέγρης, ο Ανδρέας Ζαΐμης, ο Ανδρέας Λόντος, ο Ιωάννης Νοταράς κ.α.
Ο Ηλίας Χρυσοσπάθης (1789-1829) ήταν ο απόστολος της Εταιρείας για τη Μεσσηνία. Καταγόμενος από τη Μάνη, υπηρέτησε στον αγγλικό στρατό στα Επτάνησα. Για λίγο, το 1818, ήταν επικεφαλής μιας δικής του, μυστικής οργάνωσης.
Η ένταξη στη Φιλική Εταιρεία προϋπέθετε δοκιμασία, πίστη και αφοσίωση και γινόταν με όρκο ζωής. Κατά την προπαρασκευή της Ελληνικής Επανάστασης από τη Φιλική Εταιρεία ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στη συμβολή των Μανιατών στον Αγώνα. Η Μάνη με καθεστώς αυτονομίας, μετά την καθιέρωση του θεσμού του μπέη της Μάνης, ήταν μια περιοχή πρόσφορη για τον εθνικό ξεσηκωμό. Κάθε σχέδιο που εκπονούσε η «Φιλική Εταιρεία», ως πρώτο τόπο της εξέγερσης όριζε τη Μάνη. Για τον σκοπό αυτό μια ομάδα αποστόλων - απεσταλμένων της Φιλικής Εταιρείας, μεταξύ των οποίων ο Χ. Περραιβός, ο Η. Χρυσοσπάθης, ο Κ. Καμαρηνός κ.ά., ανέλαβε από το 1818 την προπαρασκευή, την κατήχηση και τη μύηση των σημαντικότερων οικογενειών της περιοχής, που ήταν αυτές από τις οποίες είχαν εκλεγεί οι μπέηδες της περιοχής. Οι οικογένειες ήταν οι Γρηγοράκηδες ή Γρηγοριάνοι, οι Μαυρομιχάληδες, ή Μαυρομιχαλαίοι και οι Τρουπάκηδες που ουσιαστικά αποτελούσαν και τους κύριους πολιτικοστρατιωτικούς παράγοντες στην περιοχή, οι πρώτοι στην ανατολική Μάνη, οι δεύτεροι στη μέσα Μάνη και οι τρίτοι κυρίως στη δυτική Μάνη. Από το κυνήγι όμως των τίτλων είχε δημιουργηθεί μεταξύ τους μια αντιπαλότητα που έφτανε στα όρια της έχθρας. Τη συμφιλίωσή τους ανέλαβε ο Χριστόφορος Περραιβός. Οι επικεφαλής των οικογενειών, αφού ορκίστηκαν στη Φιλική, δέχθηκαν τις προτάσεις του Χ. Περραιβού και κατάφεραν να ομονοήσουν.
Στις Κιτριές, την 1η Οκτωβρίου 1819, έγινε η ομώνυμη συμφωνία για την ομόνοια και συνεργασία των τριών «ισχυρών γενών της Μάνης», δηλαδή των Μαυρομιχάληδων, των Γρηγοριάνων και των Τρουπάκηδων «διά την κοινήν της πατρίδος μας ωφέλειαν». Τη συμφωνία υπέγραψαν ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, ο πρώην Αντώνμπεης Γρηγοράκης, ο καπετάν Παναγιώτης Τρουπάκης Μούρτζινος, γιος του Μιχαήλμπεη Τρουπάκη, ο μπας-καπετάνιος τζικούριος Γρηγοράκης και ο καβαλιέρης Δημητράκης Γρηγοράκης. Εγγυητής της συμφωνίας «διά απόδειξιν και παράστασιν προς το Γένος μας» ήταν ο Χριστόφορος Περραιβός.
Σύμφωνο των Κιτριών
Το κείμενο του ιστορικού αυτού συμφώνου αρχίζει με όρκο και καταλήγει σε κατάρα σε περίπτωση αθέτησης:
«Δια του παρόντος ημών ιδιοχειροϋπογεγραμμένου γράμματος υποσχόμεθα μεθ' όρκου της αγιωτάτης και ορθοδόξου ημών Πίστεως και με την δύναμιν του τρομερού όρκου, όπου αυτοπροαιρέτως δια την σωτηρίαν του Γένους μας εκάμαμεν, ότι να φυλάξωμεν τας ακολούθους συνθήκας:
• Α. Ημείς αι τρεις γενεαί, δηλαδή Μαυρομιχάληδες, Γρηγοριάνοι και Τρουπάκηδες, ως δυνατώτεραι και αξιώτεραι από τας άλλας γενεάς της πατρίδος μας Σπάρτης, υποσχόμεθα με την δύναμιν των ρηθέντων φοβερών όρκων, να βασιλεύη εις το εξής εις τα σώματά μας, μια ψυχή, μια σύμπνοια, μια θέλησις και να μη δύναται ποτέ κανένα εσωτερικόν ούτε εξωτερικόν αίτιον να διασείση ή να αδυνατίση ένα τοιούτον Ιερόν δεσμόν.
• Β. Ο κύριος και καθολικός μας σκοπός ενός τοιούτου δεσμού δεν αποβλέπει ούτε γίνεται δι’ άλλο τι, ειμή μόνον δια την κοινήν της πατρίδος μας ωφέλειαν, και δια να είμεθα έτοιμοι συμφώνως και προθύμως να πράξωμεν, τα όσα ήθελε προσταχθώμεν από τους ανωτέρους και εγκρίτους του Γένους μας, δια το γενικόν συμφέρον της πατρίδος μας Ελλάδος, ωσάν όπου είμεθα υπόχρεοι και ενταυτώ ωρκωμένοι να χύσωμεν και την υστερινήν ρανίδα του αίματος μας οπόταν η χρεία το καλέση.
• Γ. Επειδή και τοιούτοι Ιεροί δεσμοί συμβαίνει κάποτε να διασείωνται και ανατρέπωνται από εξωτερικάς και εσωτερικάς καταδρομάς καί διχονοίας, καθώς τινες πάσχουν να αρπάξουν την Ηγεμονείαν και άλλοι να ταράττουν την κοινήν ησυχίαν της πατρίδος μας, παρακινούμενοι από φυσικήν τους κακίαν και πλεονεξίαν, δια τούτο ημείς συμφώνως θέλει επιμελούμεθα να καταπαύωμεν τα τοιαύτα, όσον το δυνατόν, με τους πλέον ήσυχους, επιτηδείους ή και φοβεριστικούς τρόπους. Ειδέ όλα αυτά ήθελε φανούν αδύνατα, τότε εκ συμφώνου πρέπει με τα άρματα εις χείρας να εκριζώνωμεν τα τοιαύτα, και χρείας τυχούσης και εις την ιδίαν Αυλήν να αντισταθώμεν, χωρίς ποτέ να κλίνωμεν εις καμίαν άλλην αλλαγήν της Ηγεμονείας, όπου ήθελεν αποφασίσει η Πόρτα.
• Δ. Κάθε Ιερός δεσμός, και μάλιστα εκείνος όπου γίνεται υπέρ Πίστεως, Πατρίδος και Γένους, δια να μείνη ακλόνητος και άσειστος, πρέπει να βάλλη δι' αρχήν και θεμέλιον την αλήθειαν και δικαιοσύνην. Όθεν ημείς υποσχόμεθα να φυλάξωμεν αυτάς τας αρετάς απαρασαλεύτους, αι οποίαι όχι μόνον τας ειδικάς μας γενεάς θέλει δοξάσουν, αλλά και την ιδίαν μας πατρίδα θέλει ευτυχήσουν και στερεώσουν. Τέλος πάντων την τιμήν και ατιμίαν και κέρδος και ζημίαν του πλέον μικρότερου συμπατριώτου μας, ή και ομογενούς μας θέλει στοχαζόμεθα ως ίδια ιδικά μας.
• Ε. Όποια προσταγή ήθελε μας παρουσιασθή ή Βασιλική ή του Γένους μας, όπου να αποβλέπη προς όφελος της κοινής πατρίδος, να θεωρήται και ενεργήται προθύμως και θερμώς από ημάς τους ιδίους, χωρίς όμως να αδικήσωμεν τινά από τους αξιωματικούς της πατρίδος μας, δηλαδή τους λεγόμενους Καπετανέους, αλλά κατά την αξίαν και αρετήν του καθενός να τον μεταχειρισθώμεν, χωρίς τίνα φιλοπροσωπίαν και πάθος έξω μόνον μένουν αμέτοχοι, από όσα μυστικά θέλει εμπιστευθούν εις ημάς τους ίδίους δια το κοινόν όφελος. Ομοίως τα τοιαύτα μυστικά θέλει είναι αγνώριστα και εις τα ιδικά μας παιδία και αδελφούς και εξαδέλφους, οπόταν γνωρίζωμεν, ότι δεν είνε άξιοι και ικανοί να τα φυλάξουν.
• ΣΤ. Καθώς μόνοι μας θέλει έχομεν όλον το βάρος της πατρίδος μας δια την καλήν της κυβέρνησιν. ομοίως και κάθε άλλην προσταγήν από το Γένος μας θέλει την δεχόμεθα και ενεργούμεν ως χρέος μας απαραίτητον χωρίς τινός δισταγμού και αντιστάσεως. Κατ' αυτόν λοιπόν τον τρόπον πάλιν ημείς οι ίδιοι θέλει ανταποκρινώμεθα εκ μέρους όλης της Σπάρτης με το Γένος μας δια κάθε μερικόν της πατρίδος μας ή και γενικόν της Ελλάδος συμφέρον, έξω μόνον τας μικράς υποθέσεις και διαφοράς της πατρίδος και των γειτόνων θέλει τας θεωρεί και διορθώνει ο ίδιος Ηγεμών.
• Ζ. Αγκαλά και εις το άλλο κοινόν γράμμα περί της πατρίδος μας υποσχόμεθα να φυλάξωμεν απαρασάλευτα όλα τα συμφωνηθέντα μολονούτο υποπτευόμενοι εις την μικρότητα του νοός μερικών, και εις τα ξεχωριστά πάθη οπού τους κυριεύουν και κατασύρουν, δια τούτο εκρίναμεν συμφέρον και αναγκαίον δια την ασφάλειαν και δόξαν της πατρίδος μας, και δια την έκπλήρωσιν του χρέους μας και αυτοπροαιρέτου όρκου προς την γενικήν πατρίδα και μητέρα ημών Ελλάδα, να κάμωμεν την παρούσαν ξεχωριστήν και αδιαίρετον ομοψυχίαν των τριών ημών οικογενειών δια χαλινόν και παιδείαν των ενδεχομένων συμβεβηκότων.
• Η. Όθεν εν ενί στόματι, μια ψυχή και μια σύμπνοια και αδιαιρέτω δεσμώ υποσχόμεθα να φυλάξωμεν τας ρηθείσας συμφωνίας ανελλιπείς και απαρασαλεύτους. Εαν δε τινας εξ ημών (το οποίον δεν τον πιστεύομεν ποτέ!) ήθελε φθάσει εις τόσον βαθμόν παρανομίας και ασεβείας, να φανή παραβάτης και επίορκος των τοσούτων ωφελίμων πράξεων της πατρίδος μας, εκείνον τον παραδίδομεν πρώτον εις χείρας θεού ζώντος, δεύτερον εις τας αράς της εδικής μας πατρίδος, τρίτον εις τους δικαιότατους απροσωπολήπτους νόμους της γενικής ημών πατρίδος Ελλάδος, το δε όνομα της οικογενείας του να μείνη αιωνίως άτιμον, υβρισμένον, μισητόν από όλην την πατρίδα και γένος. Διό γίνονται τέσσαρα όμοια και απαράλλακτα γράμματα, υπογεγραμμένα ιδιοχείρως και εσφραγισμένα με τας ιδίας μας σφραγίδας, από τα οποία το εν κρατεί ο ενδοξότατος Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, το άλλο ο ενδοξότατος πρώην Αντώνμπεης Γρηγοριάνος, το τρίτον ο ευγενής Καπετάν Παναγιώτης Τρουπάκης το δε τέταρτον ο Κύριος Χριστόφορος Περραιβός δια απόδειξιν και παράστασιν προς το Γένος μας, τα οποία αυτά θέλουν έχει όλον το κύρος και την ισχύν αναμεταξύ ημών και έμπροσθεν των απροσωπολήπτων νόμων του Γένους μας.
Κυτριαίς α’ Οκτωβρίου 1819.
Σημ: «Καβαλιέρ», είναι ο βενετικός τίτλος για τον Ιππότη, «Μπας καπιτάν», ο αρχικαπετάνιος, «Τσιγκούριος, ή Τζιγκούριος», ο τσεκουροφόρος.
[Στη φωτογραφία: Ο όρκος, ελαιογραφία του Δ. Τσόκου (1849)]
