Με αυτή τη φιλοσοφία, η έκθεση «Βιοποικιλότητα 3» του Εικαστικού Εργαστηρίου της Κ.Ε. Φάρις παρουσιάζει τη δημιουργική δουλειά των σπουδαστών της εκπαιδευτικής χρονιάς 2025-2026, μέσα από έργα που προσεγγίζουν τη βιοποικιλότητα όχι μόνο ως περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά ως μια βαθύτερη σχέση ζωής και ισορροπίας.

Με αφορμή την έκθεση που ολοκληρώνεται την επόμενη εβδομάδα, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Εργαστηρίου και επιμελητής της, Παναγιώτης Λαμπρινίδης, μιλά στην «Ε» για τη σημασία της τέχνης στην εκπαίδευση παιδιών και ενηλίκων, την ανάγκη για δημιουργική έκφραση στη σύγχρονη καθημερινότητα και τις νέες πολιτιστικές δράσεις που βρίσκονται μπροστά. Η συζήτηση, ωστόσο, ανοίγει και σε ένα ευρύτερο πεδίο: στο πολιτιστικό μέλλον της Καλαμάτας. Ο ίδιος καταθέτει συγκεκριμένες προτάσεις και προβληματισμούς για την ανάδειξη της ιστορικής και σύγχρονης ταυτότητας της πόλης, τη δημιουργία μιας νέας Πινακοθήκης και την αξιοποίηση σημαντικών χώρων, όπως οι αποθήκες του Λιμανιού, με στόχο έναν πολιτισμό με διάρκεια, εξωστρέφεια και ουσιαστικό αποτύπωμα.

-Η έκθεση «Βιοποικιλότητα 3» ολοκληρώνει ακόμη μία δημιουργική χρονιά του Εικαστικού Εργαστηρίου. Ποια είναι τα βασικά μηνύματα μέσα από τη φετινή θεματική;

Η βιοποικιλότητα δεν είναι απλώς ένας επιστημονικός όρος. Είναι η αρμονία και πολυφωνία της ζωής. Είναι το αόρατο νήμα που ενώνει το πιο μικρό φύλλο, το πέταγμα ενός πουλιού, τον άνθρωπο και ολόκληρο τον πλανήτη σε μια κοινή ισορροπία. Όταν αυτή η ισορροπία διαταράσσεται, δεν φτωχαίνει μόνο η φύση· φτωχαίνει και ο ίδιος ο άνθρωπος. Στο Εικαστικό Εργαστήριο επιλέξαμε να προσεγγίσουμε αυτό το θέμα μέσα από την τέχνη, γιατί πιστεύουμε ότι η γνώση γίνεται βαθύτερη όταν συναντά την καλλιτεχνική δημιουργία και μετατρέπεται σε προσωπική εμπειρία και συγκίνηση. Οι μαθητές μας δεν ζωγράφισαν απλώς φυτά και ζώα· αποτύπωσαν τη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο που τον περιβάλλει. Αν η έκθεση αφήσει στον επισκέπτη την αίσθηση ότι κάθε μορφή ζωής έχει αξία και ότι η προστασία της φύσης είναι πράξη πολιτισμού, τότε θα έχουμε πετύχει τον σκοπό μας.

-Πόσο σημαντική είναι η συγκεκριμένη θεματική, ειδικά για τα παιδιά;

Τα παιδιά δεν κληρονομούν μόνο τον κόσμο που τους αφήνουμε· κληρονομούν και τον τρόπο με τον οποίο τον κοιτάζουμε. Αν μάθουν να βλέπουν τη φύση ως έναν ζωντανό οργανισμό, γεμάτο σχέσεις, ισορροπίες και θαύματα, τότε θα αναπτύξουν και μια βαθύτερη αίσθηση σεβασμού και ευθύνης απέναντί της. Η τέχνη έχει αυτή τη μοναδική δύναμη: δεν διδάσκει με κανόνες, αλλά με εμπειρίες και συναισθήματα. Μέσα από το χρώμα, τη μορφή και τη δημιουργική διαδικασία, το παιδί συνδέεται βιωματικά με τον κόσμο γύρω του. Αυτή η σύνδεση καλλιεργεί ενσυναίσθηση, παρατηρητικότητα και φαντασία. Ό,τι αγαπάμε, το προστατεύουμε, και αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό μάθημα. Η καλλιτεχνική παιδεία δεν είναι απλώς μια δραστηριότητα, αλλά μια παιδεία ζωής που διαμορφώνει υπεύθυνους και ευαίσθητους ανθρώπους.

-Παρατηρείτε αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα εικαστικά εργαστήρια τα τελευταία χρόνια; Πού αποδίδετε αυτή την τάση και ποιο είναι το προφίλ των ανθρώπων που επιλέγουν να συμμετάσχουν;

Αυτό πράγματι συμβαίνει γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος αναζητά όλο και περισσότερο έναν χώρο αλήθειας και ουσιαστικής έκφρασης. Ζούμε σε μια καθημερινότητα γεμάτη ταχύτητα, εικόνες και συνεχή πληροφορία, όπου συχνά λείπει ο χρόνος για εσωτερική ηρεμία και δημιουργία. Το εικαστικό εργαστήριο λειτουργεί ως ένα καταφύγιο, ένας τόπος συνάντησης με τον εαυτό μας. Εκεί συναντώνται παιδιά, φοιτητές, επαγγελματίες και συνταξιούχοι, άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών και εμπειριών, που όμως μοιράζονται την ίδια ανάγκη: να εκφραστούν δημιουργικά. Η τέχνη καταργεί κοινωνικές και ηλικιακές διαφορές και δημιουργεί έναν κοινό χώρο ελευθερίας. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι συμμετέχοντες δεν μαθαίνουν μόνο τεχνικές, αλλά ανακαλύπτουν νέους τρόπους σκέψης και επικοινωνίας.

-Οι εγγραφές για τη νέα χρονιά ξεκινούν το επόμενο διάστημα. Τι θα λέγατε σε κάποιον που σκέφτεται να ασχοληθεί για πρώτη φορά με τη ζωγραφική, την κεραμική ή κάποια άλλη μορφή εικαστικής έκφρασης, αλλά διστάζει;

Θα του έλεγα να μην περιμένει να αισθανθεί απόλυτα έτοιμος, γιατί η σπουδή στην τέχνη δεν απαιτεί τελειότητα ούτε προηγούμενη εμπειρία. Ζητά αγάπη, χρόνο, διάθεση για εξερεύνηση και μια μικρή δόση θάρρους. Κάθε άνθρωπος έχει μέσα του μια δημιουργική πλευρά που συχνά μένει ανεκμετάλλευτη λόγω φόβου ή ανασφάλειας. Το πρώτο βήμα είναι πάντα το πιο δύσκολο, αλλά ταυτόχρονα και το πιο απελευθερωτικό. Στο εργαστήριό μας δεν εστιάζουμε μόνο στην εκμάθηση τεχνικών, αλλά κυρίως στην καλλιέργεια της παρατήρησης, της αίσθησης και της προσωπικής έκφρασης. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο καθένας ανακαλύπτει νέους τρόπους να βλέπει τον εαυτό του και τον κόσμο. Η τέχνη γίνεται έτσι ένα ταξίδι που συνοδεύει τον άνθρωπο σε όλη του τη ζωή.

-Το Εικαστικό Εργαστήριο φιλοξενεί ανθρώπους κάθε ηλικίας. Πόσο σημαντική είναι η καλλιτεχνική δημιουργία για τα παιδιά, αλλά και για τους ενήλικες, σε μια εποχή όπου η καθημερινότητα είναι ιδιαίτερα απαιτητική;

Η δημιουργία δεν έχει ηλικία και δεν περιορίζεται από ρόλους ή εμπειρίες. Για το παιδί αποτελεί έναν φυσικό τρόπο να γνωρίσει και να κατανοήσει τον κόσμο μέσα από το παιχνίδι και τη φαντασία. Για τον ενήλικα, αντίθετα, γίνεται μια ευκαιρία επανασύνδεσης με τον εσωτερικό του εαυτό και τις ανάγκες του. Σε μια εποχή έντονης πίεσης και ταχύτητας, η τέχνη μάς προσκαλεί να σταματήσουμε, να παρατηρήσουμε και να εκφράσουμε όσα συχνά δεν λέγονται με λόγια. Η καλλιτεχνική δημιουργία δεν είναι πολυτέλεια, αλλά μια ουσιαστική ανθρώπινη ανάγκη που ενισχύει την ψυχική ισορροπία, τη φαντασία και τη συνολική ποιότητα ζωής.

-Η έκθεση «Κιβωτός του λόγου. Τέχνη και γραφή» φιλοδοξεί να αποτελέσει τον Οκτώβριο ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά γεγονότα της χρονιάς. Πώς γεννήθηκε η ιδέα και τι θα δει ο επισκέπτης;

Η ιδέα γεννήθηκε από τη διαπίστωση ότι η γραφή δεν αποτελεί μόνο μέσο επικοινωνίας, αλλά και μια βαθιά εικαστική πράξη με δική της αισθητική αξία. Από τις αρχαίες επιγραφές μέχρι τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, το γράμμα μετατρέπεται σε εικόνα, ρυθμό και σύνθεση. Ο επισκέπτης της έκθεσης θα έχει την ευκαιρία να δει έργα από την Ελλάδα και το εξωτερικό που συνομιλούν μεταξύ τους, αναδεικνύοντας τη διαχρονικότητα της γραφής ως καλλιτεχνικού και πολιτισμικού συμβόλου. Η έκθεση επιχειρεί να δείξει πώς η γραφή ξεπερνά τη λειτουργική της χρήση και γίνεται φορέας νοημάτων, συναισθημάτων και οπτικής έκφρασης. Περιλαμβάνει έργα 32 καταξιωμένων εικαστικών —από διαφορετικά μέρη της Ελλάδας και διαφορετικές γενιές— που ενσωμάτωσαν το λόγο και τη γραφή στα έργα τους· αλλά και πολλούς από τους σημαντικότερους Έλληνες και τις σημαντικότερες Ελληνίδες της διασποράς που διέπρεψαν παγκοσμίως. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους Χρύσα Βαρδέα, Θεόδωρο Στάμο, Κωνσταντίνο Ξενάκη, Στηβ Αντωνάκο, Αλέξη Ακριθάκη, Παύλο, Γιάννη Μπουτέα.

-Η έκθεση θα περιλαμβάνει έργα από μουσεία και ιδιωτικές συλλογές της Ελλάδας και του εξωτερικού. Πόσο απαιτητική είναι η προετοιμασία μιας τέτοιας διοργάνωσης και ποιες δυσκολίες καλείστε να αντιμετωπίσετε;

Κάθε μεγάλη έκθεση αποτελεί ένα σύνθετο εγχείρημα που βασίζεται στη συνεργασία πολλών ανθρώπων και φορέων. Πίσω από το τελικό αποτέλεσμα που βλέπει ο επισκέπτης κρύβονται μήνες προετοιμασίας, επιστημονικής έρευνας, οργανωτικού σχεδιασμού και συνεχούς συντονισμού. Η μεταφορά, η ασφάλεια και η συντήρηση των έργων απαιτούν απόλυτη ακρίβεια και επαγγελματισμό. Παράλληλα, η επιμέλεια της έκθεσης πρέπει να εξασφαλίζει μια συνεκτική αφήγηση που να δίνει νόημα στη συνολική εμπειρία. Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι μόνο η υλοποίηση, αλλά η δημιουργία ενός πολιτιστικού γεγονότος που να προσφέρει στον επισκέπτη γνώση, συγκίνηση και ουσιαστική επαφή με την τέχνη.

-Πιστεύετε ότι η Καλαμάτα εξελίσσεται σε σημαντικό προορισμό για τις εικαστικές τέχνες; Τι χρειάζεται ακόμη για να αποκτήσει ισχυρότερη παρουσία στον πολιτιστικό χάρτη της χώρας;

Η Καλαμάτα διαθέτει σημαντικές πολιτιστικές δυνάμεις, ανθρώπους με όραμα και μια πραγματική δυνατότητα να αποκτήσει ισχυρότερη παρουσία στον πολιτιστικό χάρτη της χώρας. Πιστεύω, όμως, ότι χρειάζεται να επενδύσουμε περισσότερο στον ουσιαστικό πολιτισμό και να αποφεύγουμε έναν «επινοημένο» πολιτισμό, δηλαδή δράσεις που χαρακτηρίζονται πολιτιστικές χωρίς να δημιουργούν ένα πραγματικό και διαρκές αποτύπωμα. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, η επιθυμία μου είναι να δω την πόλη να αναδεικνύει με μεγαλύτερη τόλμη την ιστορική και σύγχρονη πολιτιστική της ταυτότητα μέσα από τέσσερις άξονες:

1. Ανάδειξη της προ του 1821 ιστορίας της Καλαμάτας, με την καλλιτεχνική σηματοδότηση του μυθικού ιδρυτή των αρχαίων Φαρών, που ονομαζόταν Φάρις, γιος του θεού Ερμή και της Φιλοδάμειας. Η αρχαία πόλη των Φαρών, που συνδέεται με τη θέση της σημερινής Καλαμάτας και μνημονεύεται στα ομηρικά έπη, αποτελεί έναν σημαντικό αλλά ελάχιστα αναδειγμένο πυρήνα της πολιτισμικής μας κληρονομιάς. Ο Φάρις ως μορφή θα μπορούσε να αποκτήσει μια συμβολική παρουσία στον δημόσιο χώρο, μέσα από ένα σημαντικό γλυπτικό έργο που θα υπενθυμίζει στους κατοίκους και στους επισκέπτες το βαθύ ιστορικό και μυθολογικό υπόβαθρο της πόλης.

2. Εξίσου σημαντική είναι η ανάδειξη της αρχαίας Θουρίας. Ο αρχαιολογικός αυτός χώρος, με τα ευρήματα μυκηναϊκής εποχής, τους 16 θολωτούς τάφους, το θέατρο και τα γλυπτά, αποτελεί έναν εξαιρετικό πολιτιστικό θησαυρό του Δήμου Καλαμάτας, ο οποίος παραμένει δυστυχώς ελάχιστα γνωστός. Θα ήθελα να επιμεληθώ, ως πρώτο βήμα, τη δημιουργία μιας μόνιμης, σύγχρονης και διαδραστικής εικαστικής παρουσίασης στο φουαγιέ του Μεγάρου Χορού, με φωτογραφικό υλικό, αντίγραφα έργων και τεκμηριωμένες πληροφορίες, ώστε ο επισκέπτης να γνωρίσει και να κατανοήσει τη σημασία αυτής της ανασκαφής.

3. Κατά τη γνώμη μου, καθοριστικό βήμα για μια ισχυρότερη παρουσία στον πολιτιστικό χάρτη της χώρας είναι η δημιουργία μιας νέας Πινακοθήκης. Η Δημοτική Πινακοθήκη Καλαμάτας «Α. Τάσσος» παραμένει ουσιαστικά ανενεργή εδώ και χρόνια, εξαιτίας κτηριακών προβλημάτων και της έλλειψης του απαραίτητου προσωπικού για την εύρυθμη λειτουργία της. Μια πόλη με την πολιτιστική δυναμική της Καλαμάτας δεν μπορεί να στερείται έναν σύγχρονο θεσμό εικαστικών τεχνών. Δεν χρειάζεται, όμως, απλώς ένα ακόμη κτίριο με έργα στους τοίχους. Χρειάζεται ένα ζωντανό πολιτιστικό κύτταρο: έναν σύγχρονο πολυχώρο με ετήσιο εικαστικό πρόγραμμα, ατομικές και ομαδικές εκθέσεις, διαλέξεις, συζητήσεις, εκπαιδευτικές δράσεις, σεμινάρια και αφιερώματα στην ιστορία και τη θεωρία της τέχνης. Έναν χώρο που θα λειτουργεί καθημερινά και θα παράγει πολιτισμό. Η νέα Πινακοθήκη θα πρέπει να απευθύνεται τόσο στους κατοίκους όσο και στους επισκέπτες της πόλης, στους φιλότεχνους, στους καλλιτέχνες και στους νέους ανθρώπους. Να αποτελέσει έναν σταθερό πολιτιστικό προορισμό, ένα σημείο αναφοράς για τη Μεσσηνία και ευρύτερα για τη νότια Πελοπόννησο.
Προσωπικά, θεωρώ ότι το κτίριο αυτό υπάρχει ήδη στην καρδιά της πόλης: το παλιό Δημαρχείο στην Αριστομένους. Ένα κτίριο με συμβολικό βάρος και κεντρική θέση, που θα μπορούσε να αποκτήσει μια νέα ζωή και έναν νέο δημόσιο ρόλο. Οι σημερινές χρήσεις του δεν ανταποκρίνονται, κατά τη γνώμη μου, στη δυναμική που μπορεί να προσφέρει ένα τέτοιο κτίριο στην πολιτιστική ζωή της Καλαμάτας. Δεν πρέπει να συμβιβαστούμε με ημίμετρα. Η νέα Πινακοθήκη της Καλαμάτας πρέπει να σχεδιαστεί με όραμα, επαγγελματική στελέχωση και υψηλές προδιαγραφές.

4. Οι αποθήκες του Λιμανιού: ένας πολιτιστικός πυρήνας δίπλα στη θάλασσα.
Μια άλλη μεγάλη πολιτισμική δυνατότητα για την Καλαμάτα βρίσκεται κυριολεκτικά δίπλα στη θάλασσα: οι αποθήκες του Λιμενικού, ένας ενιαίος χώρος περίπου 1.800 τετραγωνικών μέτρων, με μια μοναδική θέση και εξαιρετικές δυνατότητες. Πιστεύω ότι ο χώρος αυτός θα μπορούσε να μετατραπεί σε έναν σύγχρονο πολυχώρο πολιτισμού, ανοιχτό στην πόλη, στους καλλιτέχνες και στους επισκέπτες της.
Δεν αρκεί όμως να δημιουργήσουμε ακόμη έναν πολιτιστικό χώρο. Το κρίσιμο ζήτημα είναι να εξασφαλίσουμε από την πρώτη στιγμή τη βιωσιμότητα και τη λειτουργία του. Γι’ αυτό θεωρώ απαραίτητη τη σύνδεσή του με έναν μεγάλο, καταξιωμένο εθνικό πολιτιστικό φορέα, όπως το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Μια τέτοια συνεργασία θα μπορούσε να προσδώσει κύρος, τεχνογνωσία και εξωστρέφεια. Η πρόταση αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη από το 2008 είχαμε συζητήσει με την τότε διευθύντρια του ΕΜΣΤ, ιστορικό τέχνης, Άννα Καφέτση, την ιδέα να λειτουργήσουν οι αποθήκες του Λιμενικού ως ένα «θερινό ΕΜΣΤ», δημιουργώντας έναν πολιτιστικό δίαυλο ανάμεσα στην Καλαμάτα και έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς σύγχρονης τέχνης της χώρας. Η ιδέα αυτή, κατά τη γνώμη μου, εξακολουθεί να έχει εξαιρετική δυναμική και σήμερα θα μπορούσε να διευρυνθεί μέσα από τη συνεργασία και με άλλους σημαντικούς πολιτιστικούς φορείς. Η Καλαμάτα έχει πλέον την ωριμότητα να διεκδικήσει τέτοιες συνεργασίες. Και η τοπική κοινωνία δεν πρέπει απλώς να περιμένει τις αποφάσεις. Πρέπει να συμμετέχει, να διεκδικεί και να απαιτεί τον πολιτισμό που της αξίζει.