Η συνάντηση ΣιΤζινπίνγκ – Ντόναλντ Τραμπ στο Πεκίνο επανάφερε στο επίκεντρο τη θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη», δηλαδή τον κίνδυνο πολέμου όταν μια ανερχόμενη δύναμη αμφισβητεί την κυριαρχία μιας κατεστημένης υπερδύναμης. Από την Ταϊβάν έως την Ουκρανία και από τον Ινδο-Ειρηνικό έως την Ανατολική Μεσόγειο, η γεωπολιτική επιστρέφει στη σκληρή λογική της ισχύος, του φόβου και της στρατηγικής ανασφάλειας.
Η συνάντηση στο Πεκίνο μεταξύ του Προέδρου της Κίνας ΣιΤζινπίνγκ και του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ δεν ήταν μια ακόμη διπλωματική τελετουργία κορυφής. Ήταν μια γεωπολιτική σκηνή υψηλού συμβολισμού, όπου δύο πυρηνικές υπερδυνάμεις αναμετρώνται όχι μόνο οικονομικά και τεχνολογικά, αλλά και στο επίπεδο της ιστορικής νομιμοποίησης της παγκόσμιας ισχύος. Και δεν είναι τυχαίο ότι ο ΣιΤζινπίνγκ επέλεξε να επικαλεστεί ευθέως την περίφημη «Παγίδα του Θουκυδίδη».
Ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ (460-404 π.Χ.) έζησε κυρίως στην Αθήνα και στη Θράκη. Το έργο του, «Πελοποννησιακού Πολέμου» , αποτελεί μέχρι σήμερα βασικό εγχειρίδιο σπουδών σε στρατιωτικές ακαδημίες και σχολές διεθνών σχέσεων παγκοσμίως. Θεωρείται ο κορυφαίος στρατηγικός αναλυτής της παγκόσμιας ιστορίας επειδή εισήγαγε τον πολιτικό ρεαλισμό και την επιστημονική, αιτιοκρατική μελέτη του πολέμου. Ανέλυσε τις διεθνείς σχέσεις με βάση την πραγματική συμπεριφορά των κρατών και όχι με ηθικές ή ιδεαλιστικές θεωρίες. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι κινητήριες δυνάμεις των κρατών είναι τρεις: ο φόβος, η τιμή (Δόξα) και το συμφέρον.
Ο όρος «Παγίδα του Θουκυδίδη», που καθιερώθηκε στη σύγχρονη στρατηγική σκέψη από τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα GrahamAllison, βασίζεται στη διαχρονική παρατήρηση ότι «η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη κατέστησαν τον πόλεμο αναπόφευκτο». Δεν επρόκειτο απλώς για μια ιστορική διαπίστωση του Πελοποννησιακού Πολέμου, αλλά για έναν διαχρονικό μηχανισμό ισχύος, φόβου και στρατηγικής ανασφάλειας, αλλά και χειραγώγησης των μαζών.
Στη σύγχρονη εκδοχή της, η «Παγίδα του Θουκυδίδη» περιγράφει τη δομική ένταση που δημιουργείται όταν μια ανερχόμενη δύναμη επιχειρεί να αμφισβητήσει την πρωτοκαθεδρία μιας κατεστημένης υπερδύναμης. Σήμερα, η ανερχόμενη δύναμη είναι η Κίνα. Η κατεστημένη, οι ΗΠΑ.
Η Ουάσιγκτον βλέπει το Πεκίνο να μετατρέπεται από οικονομικό γίγαντα σε ολοκληρωμένη στρατηγική υπερδύναμη.Η Κίνα επεκτείνει τη ναυτική της ισχύ στον Ινδο-Ειρηνικό, αυξάνει γεωμετρικά τις στρατιωτικές της δαπάνες, επενδύει στην τεχνητή νοημοσύνη, στον κυβερνοπόλεμο, στα υπερηχητικά όπλα και στη διαστημική στρατιωτικοποίηση. Παράλληλα, μέσω του «Νέου Δρόμου του Μεταξιού», διεισδύει οικονομικά και γεωπολιτικά σε Ασία, Αφρική και Ευρώπη.
Απέναντι σε αυτή τη δυναμική, οι ΗΠΑ αντιδρούν με τη λογική της ανάσχεσης. Οι δασμοί, οι τεχνολογικές κυρώσεις, οι περιορισμοί στους ημιαγωγούς, η στρατιωτική ενίσχυση συμμαχιών όπως το AUKUS (αμυντική – στρατιωτική συμφωνία Αυστραλίας, ΗΠΑ και Βρετανίας) και η αυξημένη αμερικανική ναυτική παρουσία στη Νότια Σινική Θάλασσα αποτελούν στοιχεία ενός εξελισσόμενου στρατηγικού ανταγωνισμού που ξεπερνά τα όρια της οικονομίας και εισέρχεται πλέον στην κλασική σφαίρα της Πολεμολογίας.
Το πιο επικίνδυνο σημείο ανάφλεξης παραμένει η Ταιβάν. Για το Πεκίνο, η Ταιβάν αποτελεί ζήτημα εθνικής ολοκλήρωσης και ιστορικής κυριαρχίας. Για την Ουάσιγκτον, είναι το κρίσιμο γεωστρατηγικό προπύργιο που εμποδίζει την πλήρη κινεζική κυριαρχία στον δυτικό Ειρηνικό.
Ωστόσο, ο Θουκυδίδης δεν υποστήριζε έναν ιστορικό ντετερμινισμό. Ανέλυε τη δύναμη του φόβου, της φιλοδοξίας και της ανασφάλειας ως κινητήριες δυνάμεις της πολιτικής. Αυτό ακριβώς υπαινίχθηκε και ο ΣιΤζινπίνγκ στο Πεκίνο, όταν δήλωσε ότι «ο κόσμος βρίσκεται σε νέο σταυροδρόμι» και διερωτήθηκε αν Κίνα και ΗΠΑ μπορούν να «ξεπεράσουν την Παγίδα του Θουκυδίδη».
Η αναφορά αυτή δεν ήταν φιλοσοφική. Ήταν στρατηγικό μήνυμα. Το Πεκίνο επιδιώκει να εμφανιστεί ως υπεύθυνη δύναμη σταθερότητας, αποδίδοντας στην Ουάσιγκτον τον ρόλο της «νευρικής ηγεμονίας» που φοβάται την απώλεια της πρωτοκαθεδρίας της. Από την άλλη πλευρά, οι ΗΠΑ θεωρούν ότι η Κίνα επιχειρεί να αναθεωρήσει βίαια την υπάρχουσα διεθνή τάξη.
Η ίδια λογική ισχύος και αναθεωρητισμού επηρεάζει πλέον και την Ανατολική Μεσόγειο. Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο σε πεδίο διαρκούς αναθεώρησης κυριαρχικών δικαιωμάτων, αξιοποιώντας τη θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας» την οποία επιχειρεί να νομοθετήσει και τη στρατιωτική της ισχύ. Το Κυπριακό παραμένει ανοιχτή γεωπολιτική πληγή, ενώ η Άγκυρα επιδιώκει λύση δύο κρατών, απομακρυνόμενη από το πλαίσιο αποφάσεων του ΟΗΕ. Ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Χριστοδουλίδης από το Βήμα της Βουλής των Ελλήνων, ξεκαθάρισε με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο ότι για τη δική μας πλευρά δεν υφίσταται καμία σκέψη για λύση δύο κρατών.
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η διατήρηση της στρατηγικής αποτροπής και της διεθνούς νομιμότητας καθίσταται κρίσιμος παράγοντας σταθερότητας. Διότι και στην περιοχή μας, όπως θα έλεγε ο Θουκυδίδης, οι κρίσεις γεννιούνται όταν ο φόβος, η φιλοδοξία και η αίσθηση μεταβολής της ισορροπίας ισχύος οδηγούν τα κράτη σε επικίνδυνες επιλογές.
Η ουσία είναι ότι η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια περίοδο μετάβασης, όπου ο ανταγωνισμός ΗΠΑ–Κίνας αποκτά χαρακτηριστικά συστημικής αντιπαράθεσης. Οικονομία, τεχνολογία, ενέργεια, θαλάσσιες οδοί, διάστημα και εξοπλισμοί συνδέονται πλέον σε ένα ενιαίο πεδίο στρατηγικής σύγκρουσης.
Και εδώ βρίσκεται η διαχρονική επικαιρότητα του Θουκυδίδη: οι πόλεμοι δεν ξεσπούν μόνο από επιθετικές προθέσεις, αλλά συχνά από τον φόβο, την καχυποψία και τη λανθασμένη εκτίμηση των προθέσεων του αντιπάλου. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» δεν είναι μοιραία προφητεία. Αποτελεί όμως τη σοβαρότερη στρατηγική προειδοποίηση της σύγχρονης γεωπολιτικής εποχής.
Ολοκληρώνοντάς, να επισημάνουμε και ότι, ο Θουκυδίδης ανέδειξε και τον ρόλο των ακραίων δημαγωγών, των σωβινιστών και των λαοπλάνων ηγετών, που εκμεταλλεύονται τον φόβο και τον πατριωτικό παροξυσμό, ωθώντας τις κοινωνίες προς τον πόλεμο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα υπήρξε ο έφορος Σθενελαίδας , του οποίου ο φλογερός λόγος επηρέασε καθοριστικά τη Σπάρτη να επιλέξει τη σύγκρουση με την Αθήνα.
Η αντιπαράθεση του βασιλιά Αρχίδαμου II με τον έφορο Σθεναλαίδα το 432 π.Χ., όπως την κατέγραψε ο Θουκυδίδης , παραμένει διαχρονικό υπόδειγμα των δύο μεγάλων σχολών στρατηγικής σκέψης στις διεθνείς σχέσεις. Ο Αρχίδαμος εξέφραζε τον ορθολογικό ρεαλισμό: προειδοποιούσε ότι ο πόλεμος δεν κρίνεται από τον ενθουσιασμό, αλλά από οικονομικούς πόρους, συμμαχίες και αντοχή. Αντίθετα, ο Σθενελαΐδας εκπροσωπούσε τη λογική της άμεσης σύγκρουσης, θεωρώντας ότι κάθε καθυστέρηση επιτρέπει στον αντίπαλο να ισχυροποιηθεί επικίνδυνα.
Το ίδιο δίλημμα διαπερνά και τη σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα. Ο Θουκυδίδης απέδειξε ότι πίσω από κάθε μεγάλο πόλεμο βρίσκονται ο φόβος, η ισχύς και η πολιτική ψυχολογία των μαζών.
