Αγροτικός τομέας της Μεσσηνίας σημαίνει ελαιόλαδο. Η καλλιέργεια ενός και μοναδικού προϊόντος είναι λάθος οικονομική στρατηγική, αλλά δυστυχώς η περιοχή έχει καταλήξει να εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο από την ελαιοκαλλιέργεια. Η επιλογή αυτή δεν προέκυψε βέβαια μετά από σχεδιασμό ή μέσα από κάποιο υποχθόνιο σχέδιο των «εχθρών», αλλά αποτέλεσε τη λογική εξέλιξη του μικρού κλήρου και της επιλογής συμπλήρωσης του εισοδήματος των ετεροαπασχολούμενων.
Οι ελιές στο χωριό ήταν μια εύκολη και μοναδική επιλογή για όσους εγκαταστάθηκαν στις πόλεις και αναζήτησαν άλλες εργασίες, ώστε να μπορούν να ανταπεξέλθουν στις σύγχρονες ανάγκες. Ο κλήρος στη Μεσσηνία, μετά και από τις αλλεπάλληλες κατατμήσεις από γενιά σε γενιά, δεν μπορεί να στηρίξει βιώσιμη καλλιέργεια από μια οικογένεια. Και αυτό είναι ένα γεγονός που καθορίζει μια σειρά από επιλογές, αλλά πιθανώς και το μέλλον της ελαιοκαλλιέργειας.
Εδώ και τουλάχιστον μια εικοσαετία, η ελαιοκαλλιέργεια στη Μεσσηνία στηρίζεται κατά βάση στα ξένα εργατικά χέρια. Οι ιδιοκτήτες των ελαιώνων, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, συμβάλλουν ελάχιστα στην καλλιέργεια. Η γήρανση του πληθυσμού και η απόσταση από το χωράφι δεν επιτρέπουν έτσι κι αλλιώς πολλά. Η καλλιέργεια από συνταξιούχους και ετεροαπασχολούμενους μικροϊδιοκτήτες έχει υψηλό οικονομικό κόστος και καθίσταται απαγορευτική αν η πώληση του ελαιόλαδου ακολουθήσει την οδό της επίσημης φορολόγησης. Η πώληση στον «ντενεκέ», σε γνωστούς και φίλους κυρίως στην Αθήνα, είναι ο μόνος δρόμος που κρατά ζωντανά σχεδόν τα μισά ελαιοπερίβολα της Μεσσηνίας.
Η συνέχιση αυτής της πρακτικής είναι αμφίβολη, καθώς ασκούνται πιέσεις για φορολόγηση και ιχνηλάτηση του ελαιόλαδου. Σε αυτή την κατεύθυνση, είναι βέβαιο ότι τα επόμενα χρόνια θα δημιουργηθεί μηχανισμός που θα καταγράφει σχεδόν το σύνολο της παραγωγής και θα την οδηγεί σε φορολόγηση. Η σύνταξη του νέου ελαιοκομικού μητρώου, κάποια στιγμή και με κάποια μέθοδο, θα ολοκληρωθεί και θα τεθεί σε εφαρμογή μαζί με ψηφιακά εργαλεία που θα οδηγήσουν σε απόλυτο έλεγχο του τι και πόσο παράγεται σε κάθε ελαιοτριβείο και για ποιον παραγωγό.
Ο έλεγχος της ποσότητας και της ποιότητας του παραγόμενου ελαιόλαδου προφανώς και δεν είναι κακός. Η ρύθμιση και η θέσπιση κανόνων στην αγορά κάθε προϊόντος είναι απαραίτητο στοιχείο ολοκλήρωσης μιας αγοράς. Το χύμα και το «μαύρο», όπως έχουμε επισημάνει πολλές φορές, οδηγούν σε στρεβλώσεις που είναι κατά του προϊόντος και κυρίως κατά όσων ζουν αποκλειστικά από αυτό. Οι επαγγελματίες αγρότες πρέπει να θέλουν κανόνες και, βέβαια, το ελαιόλαδο να φτάνει με ετικέτα στον καταναλωτή. Αυτό που γίνεται τώρα μπορεί να βολεύει μια κατάσταση, αλλά είναι στρεβλό και σε βάρος του προϊόντος και της ελαιοπαραγωγής.
Η προσπάθεια ελέγχου και θέσπισης κανόνων θα έχει προφανώς συνέπειες. Ο περιορισμός του εισοδήματος για χιλιάδες μικροϊδιοκτήτες ελιών θα επιφέρει αντιδράσεις, αλλά θα οδηγήσει και σε εγκατάλειψη ελαιώνων. Η εγκατάλειψη θα αφαιρέσει παραγωγή, ενώ θα δημιουργήσει κινδύνους και στις εναπομείνασες καλλιέργειες. Οι εγκαταλελειμμένοι ελαιώνες, γεμάτοι χορτάρια και κλαδιά, δεν βοηθούν στην αντιμετώπιση ασθενειών όπως ο δάκος, προσβάλλοντας και τις διπλανές καλλιέργειες, ενώ αποτελούν το τέλειο σκηνικό για την εξάπλωση μιας μεγάλης πυρκαγιάς. Έχει πολλές φορές επισημανθεί ότι οι πυρκαγιές παίρνουν εύκολα ανεξέλεγκτες διαστάσεις επειδή απουσιάζει πλέον από την ύπαιθρο η παραδοσιακή ενασχόληση των ανθρώπων.
Τα δημογραφικά χαρακτηριστικά της Μεσσηνίας δείχνουν ότι μέσα στην τρέχουσα δεκαετία στα χωριά δεν θα υπάρχει ενεργός αγροτικός πληθυσμός. Τα «αφεντικά» που περνούν απλώς για να «αγναντέψουν» δεν θα το πράξουν, αν δεν βγαίνουν οικονομικά ώστε να προσλάβουν εποχικούς εργάτες. Η αύξηση της παραγωγής ελαιόλαδου σε όλη τη Μεσόγειο συμπιέζει τις τιμές σε επίπεδα που καθιστούν ασύμφορη την καλλιέργεια με τον τρόπο που γίνεται στην περιοχή. Οι συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί δεν είναι απλώς ανησυχητικές, αλλά στα όρια του συναγερμού.
Όσοι ασχολούνται με το ελαιόλαδο και έχουν ταυτόχρονα εικόνα για το ποιοι είναι οι ελαιοπαραγωγοί στη Μεσσηνία, γνωρίζουν πού οδηγούνται τα πράγματα. Είναι βέβαιο ότι τα επόμενα χρόνια θα ζήσουμε μια σημαντική κρίση με μείωση εισοδημάτων από το ελαιόλαδο και σταδιακή μετεξέλιξη του κλάδου. Θα περάσουμε από την εγκατάλειψη στις πωλήσεις και τη δημιουργία νέων δεδομένων, αν βεβαίως δεν συμβεί κάτι πιο καταστροφικό. Αυτό που υπάρχει σήμερα προφανώς και δεν μπορεί να διατηρηθεί. Θα μπορούσε, όμως, να γίνει προσπάθεια μέσα από συνέργειες, ώστε να υπάρξει μια ομαλή μετάβαση και να περιοριστεί η εγκατάλειψη. Όταν όμως κυριαρχεί ο ατομικισμός και δεν υπάρχει κουλτούρα συνεργασίας και συνένωσης δυνάμεων, δεν μπορεί κανείς να αισιοδοξεί.

panagopg@gmail.com